Såsom i en Spegel (1961)

Iets teveel filosofisch gemijmer in de rondte.

Waar ik bij Fanny och Alexander en Wild Strawberries gegrepen werd door de film, kon deze me niet zo boeien. Helaas sprak de thematiek me niet zo aan.

Geen slechte film, doch ik zal 'm aan niemand aanraden.

Wat minder dan de vorige Bergmans die ik zag. Maar toch bijzonder. Deze afrekening met God en verslag van een psychose. Bergman verliest zich in de aanloop naar de sterke finale soms iets te veel in Freudiaanse theorietjes over de ziekte van de dochter en dat maakt het verhaal net niet krachtig genoeg.
De schuld geven aan de afwezige liefdeloze vader (en de koppeling naar God) vond ik wat al te gemakkelijk. Het krachtige einde over het onvervulde verlangen naar God was wel heel sterk.
Zowel de beelden als de acteerprestraties waren van uitzonderlijk hoog niveau. Maar van Bergman verwacht ik niet minder.

3.5*

De emoties in deze film vond ik heel sterk en hebben me diep getroffen (vooral Minus eigenlijk), maar de film als geheel vond ik niet het halve meesterwerk dat ik verwacht had. Vooral het personage van de vader vond ik onrealistisch en te gemakkelijk opgelost. Maar de film straalt een geweldige sfeer uit, is erg ontroerend en is mooi gefilmd. De afsluiter met 'God is liefde' was nogal mager, maar het is wel een knap cynisch besluit na een film waarin alle vormen van liefde zijn doodgelopen Toch is hij minder dan de echte Bergman-toppers, vandaar 'slechts' 3,5 sterren.

Erg benieuwd ben ik naar deze trilogie, juist vanwege het thema. Gisteren dan het eerste deel gezien.

Sasom i en Spegel moet echt op gang komen. De simpele setting en het gebrek aan verhaal spelen de film in het begin parten. Pas wanneer God wordt geintroduceerd in de thematiek wordt de film naar een hoger niveau getild. Tegelijk lijkt het een beetje opgelegd: niet de film maar het thema staat centraal.

Dit levert enkele zeer sterke dialogen op, waarin het zoeken naar God ongekend expliciet naar voren wordt gebracht. Karin, als enige in het wit gekleed, lijkt heen en weer geslingerd tussen hemel en aarde, tussen krankzinnigheid en gezondheid. Op het hoogtepunt van haar psychose ziet ze dan God, niet door een wazige spiegel maar rechtstreeks (1 Korintiers 13:12). De zonnebril die ze opzet als ze per ambulancehelicopter vertrekt kan veel dingen betekenen.

De slotdialoog tussen vader en zoon is heel mooi. Het wordt inderdaad wel erg duidelijk gemaakt, maar die slotzin vond ik fantastisch. Het contrast tussen Karins zien van Gods aanwezigheid en dat van Minus kon niet groter zijn.

Wat me verder opviel is dat elke personage wel door anderen 'klein' wordt genoemd. Het nietige van de mens wordt hierdoor nog eens benadrukt.

Thematisch dus een erg sterke film, maar het blijft mij bij door het gebrek aan een goede inkadering een beetje teveel in de lucht hangen.

Een dikke 3,5*

Mooie film weer eens van Bergman. Vooral verontrustend vond ik dat de mensen die van haar (zouden moeten) houden er allemaal kwalijke methoden op na houden dat te bewijzen. Haar man wil misschien eigenlijk wel van haar verlost worden. Haar vader wil haar meer bestuderen en wellicht als materiaal gebruiken voor een volgend boek. Haar broertje verlangt op een soort van incestieuze wijze naar zijn zuster. Wederom geen film waar je vrolijk van wordt, maar dat hoeft ook niet. 4 sterren.

Moeilijk te vatten Bergman deze hoor. Gelukkig duren zijn films nooit zo lang, zodat voordat je het echt beu wordt de film al bijna weer op zijn eind is. Tenminste, dat had ik bij deze film. Toch nog een 3,5* hiervoor.

Sasom i en Spegel is de derde film van Bergman die ik zie, waarbij de afwezigheid van God een hoofdrol speelt.

Net als bij de andere twee films is het een interessant thema en ook redelijk goed uitgewerkt door Bergman. Toch behoren de films uit deze trilogie wat mij betreft niet tot Bergmans beste films. Bij deze film zat ik vrij snel in het verhaal. Het acteerwerk is goed en vooral het personage van Karin is boeiend uitgewerkt en wordt erg goed gespeeld door Harriet Andersson. Ze worstelt niet alleen met haar ziekte, maar ook met haar zoektocht naar God. Ik kreeg op een gegeven moment ook best wat medelijden met haar.

De film heeft daarnaast cinematografisch ook best wat te bieden. Af en toe worden er mooie beelden van het eiland, waarop ze zich bevinden, vertoond. Toch werd ik uiteindelijk niet helemaal geraakt door de film. Het was boeiend om te zien, maar op de een of andere manier werd ik niet gepakt, iets dat ik bij andere Bergmans gelukkig wel een aantal keer heb meegemaakt.

Desalniettemin een goede film dit. Boeiend, maar net niet meeslepend genoeg.

3,5*

Dat gevoel had ik in eerste instantie ook een beetje. Toen ik in de ondertiteling het woordje 'hij' met een hoofdletter zag verschijnen, dacht ik 'Hee, waar komt díe Gozer ineens vandaan?'

Maar achteraf moet ik bekennen dat het mij bij deze film te moede was als die dinosaurus die van Jerommeke een enorme knal voor zijn kanis krijgt, vervolgens doorloopt alsof er niets aan de hand is, en pas twee plaatjes later ter aarde stort. Die eh.. secundaire reactie heb ik wel vaker, maar in dit geval ligt het ook wel aan de schijnbaar afstandelijke, analytische stijl die Bergman hanteert. Ja, inderdaad zo'n beetje als David.. Maar die 'afstandelijkheid' is in beide gevallen bedrieglijk.

Deze film gaat natuurlijk niet in zijn algemeenheid over God Die Doet Alsof Hij Niet Bestaat, door geen sjoege te geven als Hem wat wordt gevraagd, en heel lullig niet in te grijpen als Zijn schepselen het moeilijk hebben, niet of slecht communiceren, en elkaar het leven zuur maken door elkaar te weinig liefde te geven. En Bergman die ons vanuit zijn veilige regisseursstoel hoofschuddend verslag doet van deze treurige toestand in de wereld. Mensen, kijk nou toch eens hoe het er met jullie voorstaat, het is me wat.

Nee, zoals wel vaker gaat het gelukkig weer over Bergman zelf en zijn worsteling met zijn kunstenaarsschap, en met het geloof. Al in het begin van de film wordt met het beeld van de vier personages oprijzend uit de zee volgens mij een verband gelegd dat méér wil zeggen dan dat dit een familie is. De karakters en de dialogen in deze film tonen een Bergman in gesprek met zichzelf, zo lijkt het. In Sasom i en Spegel werpt Bergman een blik in zijn ziel, en de film lijkt daarmee qua structuur in de lijn te liggen van Persona, en misschien ook van andere Bergman-films die ik (nog) niet gezien heb.

David is hier de schrijver die vastloopt in een creatieve en existentiële crisis, niet alleen uitgebeeld in de ziekte van zijn dochter Karin, maar ook in het rake toneelstukje van zijn zoon. 'Het lijkt Shakespeare wel', zegt zijn schoonzoon Martin over dat laatste, en dat is in ieder geval waar in die zin dat Shakespeare dat procedé van een toneelstuk-in-een toneelstuk ook toepaste, onder meer in Hamlet, waar de hoofdpersoon zijn (stief)vader óók op die manier de waarheid inpeperde.

Wat scheelt er dan precies aan? Kierkegaard, die met hetzelfde probleem worstelde, noemde de 'dichters-existentie' de op één na beste wijze van zijn. De beste, die waarvan hij toegaf dat hij er niet aan kon voldoen, was die van de 'ridder van het geloof', die zijn bestaan in handen legt van God. Kierkegaard wist echter zijn 'dichterschap' wel in dienst te stellen van wat hij zag als de waarheid, terwijl bij David (en misschien Bergman) diens creativiteit juist in botsing komt met die 'waarheid', kennelijk niet in de laatste plaats om dat hij die waarheid uiteindelijk ten diepste niet gelooft. Maar de angst en het schuldgevoel zijn haast tastbaar. David wil de toestand van Karin, zijn dochter, zijn creativiteit, zijn ziel, misbruiken ter meerdere eer en glorie van zijn schrijverschap. Maar ja, je bent kunstenaar of niet. Wat is 'misbruiken' in dit verband? Is het niet je eigen 'ziel'? Auto-erotisme, nou en?

De scènes van Karin bij de kamermuur zijn wat mij betreft de beste van de film, met als hoogtepunt de langzaam opengaande deur en het aanzwellende geluid van de helicopter. Huiveringwekkend is Karins beschrijving van het aangezicht van God - een afzichtelijke spin met een versteend gelaat, die zich bij haar wil binnendringen - , zeker als je dat in het licht ziet van het verlangen van Paulus, verwoord in I Corinthiërs 13:

Doch als het volmaakte komt, zal het onvolkomene afgedaan hebben
(...)
Want nu zien wij nog door een spiegel, in raadselen,
doch straks van aangezicht tot aangezicht.
Nu ken ik onvolkomen,
maar dan zal ik ten volle kennen,
zoals ik zelf gekend ben.

Wat Karin 'ziet', is gezien haar 'ziekte' natuurlijk per definitie discutabel. Maar uit mijn stelling dat zij de 'ziel' van David is, zou je kunnen afleiden dat David hier de spin is..
Paulus vervolgt met de woorden:

Zo blijven dan: Geloof, hoop en liefde, deze drie,
maar de meeste van deze is de liefde.

En dat laatste lijkt David ook te vinden, in die zin dat hij 'geloof' en 'hoop' helemaal heeft opgegeven. Minus krijgt uiteindelijk wèl antwoord van zijn vader: God is liefde. Waarbij ik me overigens niet aan de indruk kan onttrekken dat als David deze vergelijking zou omdraaien, hij denkt dat hij hetzelfde zou zeggen. Waarmee 'God' buitenspel zou worden gezet. Dat wordt denk ik ook uitgedrukt in de als waanzin bestempelde religieuze zoektocht van Karin, en haar definitieve afscheid van de 'realiteit' - zij is het moe om in twee werelden te leven - een 'realiteit' waarin David alleen achterblijft.
Het is alweer een beetje een lang verhaal geworden. Daarom hieronder een alternatieve, wat bondiger recensie:

Zeer sterke, persoonlijke film van Bergman.
Terechte Oscar.

Wat speelt Harriet Andersson dit goed en wat is ze toch vreselijk beeldschoon.

Verder is dit een grassroots Bergman met typische elementen als

Licht, schaduw, Nykvist, moeilijk kijkende von Sydow en Bjornstrand, loodzware thema's als God, psyche, familie en liefde en niet te vergeten vioolconcert van Bach.

'Såsom i en Spegel', 'Through a Glass Darkly' of 'Net als in een (donkere) spiegel'. De titel van Bergmans film reflecteert al voor aanvang de intentie van de film: de personages uitbeelden als afspiegelingen of spiegelbeelden van de kijker, aan de andere zijde van het glas. Maar helaas: de spiegel is onbruikbaar. Degene die erin kijkt, krijgt geen blik op zichzelf, of in zichzelf. De kijker krijgt dus ook na het kijken van deze film, of naar de 'vervolgen' in de trilogie, geen beter zicht op zijn situatie, óf antwoorden op onbeantwoordbare vragen, maar slechts... troost.

Troost dat hij niet alleen is, troost dat andere mensen zijn belabberde situatie delen. De herkenning troost. De loutering van het drama.

In Såsom i en Spegel zijn de 'normale' mensen zich niet bewust van hun evenwichtskunst. Ze balanceren op het koord van de illusie. Aan de ene kant van de draad gaapt de desillusie, aan de andere kant de overdadige illusie - met als uiterste de psychose. Kortom Bergmans film ligt in lijn met Freuds opvattingen over de illusie. Hij schreef over de noodzakelijkheid van illusies, maar stelde ook dat geloven in opperwezens infantiel is. Al was hij zich ervan bewust dat wanneer een mens deze illusie zou ontgroeien, zoals het hoorde volgens hem, hij onverhoopt in een lastige situatie belandt: "Hij zal zichzelf heel zijn hulpeloosheid, zijn onbeduidendheid in het wereldse raderwerk moeten bekennen, hij zal niet langer het middelpunt van de schepping, niet langer het voorwerp van liefderijke zorg van een goedgunstige voorzienigheid zijn. Hij zal zich in dezelfde positie bevinden als het kind dat het ouderlijk huis verlaten heeft, waarin het zich zo warm en behaaglijk voelde."

Precies deze problematiek verbeeldde Bergman in Såsom i en Spegel. Hij speelt met de drie eerder genoemde mogelijkheden: balanceren, vallen of zweven.

De familie bestaande uit de vader, de zoon en de dochter heeft duidelijk aanleg voor de uitersten van beide zijdes.

Dochter Karin 'zweeft' met een teveel aan illusies. Door haar schizofrenie verwart ze fantasie met werkelijkheid. Ze doet dit echter niet bewust; haar wanen zíjn voor haar de werkelijkheid. Daardoor is het voor haar onbegrijpelijk dat de andere huisbewoners haar werkelijkheid niet kunnen waarnemen.

De vader daarentegen is ten prooi gevallen aan depressie, evenals zijn zoon verderop in de film.

Ze zijn beiden gespeend van illusies en geconfronteerd met de onversneden realiteit. Ellendig doorleven of er een eind aan maken? Dat zijn de vragen die ze zichzelf stellen, maar wederom niet bewust. Ze worden erdoor overvallen, zoals de bootdialoog tussen vader en schoonzoon duidelijk maakt.

De laatstgenoemde, Sydow, valt niet ten prooi voor de uitersten maar balanceert. Al is ook zijn evenwichtsact gammeler dan hij aan zichzelf toe wil geven. Hij, een dokter, verdrukt de realiteit en liegt zijn vrouw voor door te zeggen dat haar ziekte geneesbaar is. Dat ze dat niet is, toont Bergman al snel. Sydow krijgt dus de twee mogelijkheden gepresenteerd: depressie of schizofrenie.

De jongste zoon vervalt ten slotte, overvallen door de situatie, ook in wanhoop en ongeloof in God.

Wat is de raad van Bergman aan de kijker? Teken denkbeeldige cirkels om je heen en focus je op zaken die verliefdheid in je aanwakkeren, sublieme of banale liefde, het geeft niet: God is liefde en liefde is God.

Dat God aan het eind een spin bleek, past binnen deze vergelijking: het dier bouwt webben van concentrische cirkels waarvan hij leeft. En wanneer een draad breekt, bouwt hij weer een nieuwe.

Dat is zíjn balanceeract. En film maken die van Bergman. Goddank.

Minste Bergman die ik tot nu zag. De beelden zijn net iets minder mooi dan de andere films en de symboliek is iets belangrijker. Maar als je dan een vrij kil vertelde film hebt verder interesseert me dat allemaal wat minder. Wat rest is een vrij aardig portret dat echter nergens gaat leven omdat dit een film voor het verstand is en niet voor het hart. Met dat eerste is niets mis, dat tweede wordt wel gemist. Acteerwerk is er ook naar. Geen doorleefde acteurs maar eerder mensen die hun tekstjes opzeggen zonder echte bezieling. Al was Andersson wel de enige die me echt niet smaakte en te veel richting over acting ging, de rest was in ieder geval nog geloofwaardig. 3,0*.

Domineeszoon Bergman worstelt –en laat zijn personages worstelen met– God. Aan Karin verschijnt hij slechts als een afzichtelijk koortsbeeld, voor Martin bestaat God niet, Minus beschouwt God niet eens als een mogelijkheid totdat hij hem nodig denkt te hebben wanneer Karin in haar crisis zit, en de afstandelijke en observerende David vindt God juist in en door zijn eenzaamheid. Wat zien de drie mannen in Karins instorting, wat weerspiegelt zich voor elk van hen in haar? Voor Martin het verlies van de rede, voor David het échec van zijn schrijverschap, voor Minus het mysterie van haar vrouwelijkheid? Tegelijkertijd zijn deze personages niet alleen maar dragers van deze en andere denkbeelden, maar ook en vooral herkenbare mensen van vlees en bloed die in een crisis terechtkomen. Knap hoe Bergman zijn kamermuziek tegelijkertijd zo formeel en bijna toneelmatig èn zo geïmpassioneerd kan maken – wanneer Martin Karin in bed probeert te overtuigen dat haar ziekte niet per se ongeneeslijk is streelt hij haar neus even met de zijne, prachtig detail.

        Zeven jaar na deze film speelden Björnstrand en Anderson professor Higgins en Eliza Doolittle in een bewerking van Pygmalion voor de Zweedse televisie. Helaas nooit gezien, maar lijkt me geweldig. (Wel even het andere uiterste natuurlijk.)

        Loochenaar, wat heb jij op 5-7-2016 een geweldig stuk geschreven. Jaloers.