Falstaff (Chimes at Midnight) (1965)

Na deze film zou ik bijna concluderen dat Welles echt de enige is die Shakespeareteksten geslaagd naar het doek kan toveren. Toch vind ik dat hij hier beter in slaagt bij MacBeth, dat ligt in mijn ogen vooral aan de hogere mate van intimiteit en uitbundigheid bij laatstgenoemde. Dit neemt uiteraard niet weg dat Campanadas a Medianoche ook zeer geslaagd is. Waar ik vooral van onder de indruk was is het slagveld, deze is namelijk op werkelijk fenomenale en zeer vooruitstrevende manier in beeld gebracht en gemonteerd. Het zijn deze grootse scenes en schitterende decors die van deze film een zeer memorabele epic maken.

Hoewel best mooi geschoten (bijv. de lange veldslag in het midden), vond ik het in z'n geheel maar een moeilijke 'literaire' film. Misschien dat het makkelijker te verteren is, als je bekend bent met Shakespeare's stuk(ken).

Mooie film, waarmee Welles aantoont een veelzijdige regisseur te zijn.

En niet alleen als regisseur trouwens, want het is toch ook Welles die in deze film als acteur in de rol van Falstaff absoluut de show steelt in deze film. Wat is Welles hier trouwens dik geworden. Hij geeft zijn personage schwung mee, uitstraling en bovenal een enorme dosis humor. Ik heb toch een paar keer goed kunnen lachen om dit heerschap.

Het scheelt trouwens wel dat ik (Engelse) ondertiteling had, want anders zijn de dialogen soms lastig te volgen. Het absolute hoogtepunt van de film is duidelijk de veelgeroemde veldslag, die er subliem uitziet. Het doet een beetje Braveheart-achtig aan, maar dat is in dit geval zeker een compliment. De camera zit erg dicht op de huid van de strijders, elke pijl en zwaard komt hard aan en ik had echt het gevoel deel uit te maken van de veldslag. Het ziet er zelfs zo goed uit, dat het anno nu nog niet gedateerd oogt.

Na de veldslag houdt de film zijn hoge niveau niet helemaal vast. De dialogen kwamen niet allemaal even goed door en richting het einde was het soms wat lastig om geconcentreerd te blijven. Toch heb ik best genoten van deze originele film. Welles heeft Shakespaer een beetje door elkaar gehutseld in deze film, maar het is absoluut een goed drinkbare mix geworden, al moet je er wel voor openstaan. Wie een simpele makkelijk te begrijpen film verwacht, komt namelijk bedrogen uit.

3,5*

Tja, daar zijn ze weer: Shakespeare's oud-Engelse dialogen, die al moeilijk verstaanbaar zijn op zichzelf. Volgens een rijke traditie aan Shakespearefilms bevat de enige beschikbare versie van Chimes at Midnight uiteraard geen ondertiteling. Om de pret af te maken is dit ook nog eens een film die de reputatie heeft enorm slecht nagesynchroniseerd te zijn. Ik raad heel erg aan de film te gaan zien, maar ik wens iedereen sterkte die er geen ondertiteling (Engels of Nederlands) bij heeft.

Dit terzijde moet dan ook echt gezegd worden dat dit een van Welles' beste is (ik verkies hem wellicht boven Citizen Kane en Touch of Evil) en dat het de beste verfilming is van Shakespeare die de dialogen van de Bard in stand houden. Toegegeven, het hielp hier ook wel dat het om een verfilming ging van twee toneelstukken die ik daadwerkelijk gelezen heb (beide delen van Henry IV), waardoor ik alle scènes goed kon plaatsen en als ik de dialoog niet kon verstaan de strekking begreep. Welles gaat met veel respect voor Shakespeare te werk. Hij heeft de toneelstukken wat verknipt om Falstaff op de voorgrond te krijgen, maar heeft wel alle dialogen bewaard en bovendien houdt Welles' zijn stijl in. Het kwam allemaal rustiger en minder barok op me over dan enige andere film die ik van Welles zag. Er zijn nog steeds wat flamboyante scènes en shots, zoals Henry IV die door de lege kamers van zijn kasteel loopt of de oorlogsscènes op de helft. Toch is de rest wat natureller, maar wel met mooie deep focus en een sterk gebruik van afstanden in de shots. Ook opmerkelijk dat Welles nogal zijn beste doet om zijn eigen dikke fysiek zo nadrukkelijk mogelijk vast te leggen, met veel shots die tegen de onderbuik aankijken. Het past bij het personage.

Wat het vooral zo bijzonder maakt is dat de emotionele kern aankomt. Door Falstaff op de voorgrond te plaatsen krijgt de opkomst van Prins Hal een extra lading, maar ook de scènes tussen Falstaff en Shallow zijn sterk, ook al zijn die het slechtst te verstaan op het gebied van dialoog. In ieder geval brengt Welles Falstaff minder als een komisch personage dan voor de hand ligt en benadrukt hij diens tragedie. Dit komt het best tot zijn recht bij de kroning van Hal tot Henry V. Vanuit het perspectief van Hal zou het een heroïsche scène zijn, maar we zien het vanuit Falstaff, die met moeite door de toeschouwers kan kijken. De laatste uitwisseling ("I know thee not, old man") komt hard aan, zowel door het sterke acteerwerk, als door de koude uitstraling van het kasteel (kennelijk was het ook koud tijdens de opnames). Onnodig om te zeggen dat de cast enorm sterk is. Welles is hier minstens zo goed als in Kane, Touch of Evil of The Third Man. Wellicht zelfs beter. Keith Baxter is een geweldige Hal en iedereen had kunnen raden dat Gielgud een geschikte Henry IV was. Maar geen bijrol is verkeerd gecast.

Een parel. Nu wachten op een fatsoenlijke dvd-release, met gerestaureerde beelden en bovenal ondertiteling. Zit dan misschien een hogere score in.
4*

How ill white hairs become a fool and jester

Chimes at Midnight was de laatste Shakespeare verfilming van Orson Welles die ik nog moest zien. Wat direct opviel was het verschil in gemiddelde (Macbeth staat op 3.25, Othello op 3.30 terwijl deze Chimes het met 3.74 mag doen) waardoor ik hier wel erg benieuwd naar was geworden. Ik vind Othello één van Welles sterkste (misschien zelfs wel zijn beste) films en ik vroeg me af of hij dat niveau terug ging kunnen bereiken. Cinema Zuid sloot zijn Shakespeare/Welles reeks gisteravond af en ik zat vol verwachting in mijn cinemastoeltje.

Al vraag ik me af of ik misschien niet teveel verwachtte, want van de drie Shakespeare verfilmingen vind ik Chimes at Midnight de minste. Het probleem hier is dat Welles precies niet goed weet welke richting hij eigenlijk wil uitgaan. Er worden erg komische stukken (alles met Falstaff) afgewisseld met droog drama en de combinatie werkt niet altijd even goed naar mijn gevoel. Sowieso voelt Chimes at Midnight af en toe nogal fragmentarisch aan doordat de regisseur het werk van Shakespeare hier echt compleet naar zijn hand zet. Hij had in 1939 al een theaterproductie (genaamd Five Kings) op poten gezet en het was een vertelling van de levens van Richard II, Henry IV, Henry V, Henry VI en Richard III. Het was in zijn geheel samengesteld uit de War of the Roses cyclus, met wat invloed van The Merry Wives of Windsor, maar wegens allerlei omstandigheden (onder andere vernietigende kritieken en Welles die meer oog had voor zijn tegenspeelster Burgess Meredith) is die voorstelling nooit in zijn geheel gespeeld kunnen worden. Welles keerde jaren later terug naar het project en deze versie van Chimes at Midnight was geboren. Hierin speelt Welles met de bekende teksten van de bard, laat de personages andere evoluties doorgaan en verhuist soms hele dialogen naar andere personages. En hoewel ik Welles als de ultieme brenger van het werk van Shakespeare zie, geraakt hij hier niet overal mee weg. Naar het einde toe begint de film ook nog een tikkeltje te slepen (van mij had het mogen eindigen met Falstaff die door het steegje strompelt) waardoor de film niet het effect had dat ik verwachtte.

Maar zelfs een mindere Orson Welles film blijft nog altijd een meer dan uitstekende film. Ik heb lange tijd getwijfeld tussen 3.5* of 4*, maar vanwege een aantal visuele vondsten (de veldslag halverwege de film is werkelijk subliem) uiteindelijk toch maar het voordeel van de twijfel gegeven. Daarbovenop draagt Welles als Falstaff ook de gehele film en weet hij het met gemak naar een hoger niveau te tillen. De nodige zelfspot is de (ondertussen toch redelijk corpulente man) niet vreemd, maar hij zet hiermee wel de ultieme Falstaff neer. Welles trekt het gehele laken naar zich toe en toch is er bij de rest van de cast ook nog wel wat interessant volk te ontdekken. Jeanne Moreau heeft nog een goede bijrol als Doll Tearsheet, maar Keith Baxter weet zich vrij goed staande te houden ten opzichte van Welles.

Misschien waren de verwachtingen na het fantastische (en enorm ondergewaardeerde!) Othello toch te hoog gespannen. Al getuigt dat wel van de klasse van Welles, want je legt de lat automatisch erg hoog (althans ik toch) en hij weet wel elke keer ofwel dicht in de buurt te komen ofwel er zelfs finaal over te gaan. Blij dat ik dit op groot scherm heb kunnen aanschouwen, al liet de tweetalige ondertiteling soms wel wat te wensen over. Ach, beter zo dan helemaal geen ondertiteling.

4*

Fallstaff is één van de populairste karakters uit Shakespeares indrukwekkend oeuvre en de enige wiens populariteit Shakespeare zelfs aanzette tot een spin-off: The Merry Wives of Windsor. Fallstaff [Orson Welles is een welbespraakte, boertige dronkelap en een favoriete metgezel van Prins Hal [Keith Baxter], de troonopvolger die zich kostelijk vermaakt in Fallstaffs gezelschap maar daarmee wel de toorn van zijn vader Koning Henry IV [John Gielgud] over zich uitroept.

Chimes at Midnight is eigenlijk een ingekorte versie van de toneelstukken Henry IV Part 1 en Part 2, waarin de scènes met of betreffende Fallstaff zijn verwerkt. Snijden in het werk van Shakespeare zal nooit iets beters opleveren dan het origineel, maar Welles weet in ieder geval het boeiende verhaal over de veranderende relatie tussen Fallstaff en de toekomstige Henry V stijlvol te filmen. Bovendien zijn de hoofdrollen ijzersterk bezet en komen ook de kleinere rollen (Pistol is een persoonlijke favoriet, evenals Mr Silence en Shallow) uitstekend uit de verf. Dat maakt dit wel een uitstekende introductie tot het werk van Shakespeare, al is het wel aan te raden om de film met ondertiteling te kijken, aangezien Welles (uiteraard) de oorspronkelijke tekst hanteert.

Erg genietbaar filmpje van de hand van Orson Welles, toendertijd werkend vanuit Spanje. Chimes at Midnight oftewel Falstaff is een Shakespeare-verfilming van (ik meen) Henry IV, waarin Welles zelf één van de hoofdrollen speelt als uitvreter Falstaff. Ik wist niet veel van het bronmateriaal, maar het is erg vermakelijk en eigenlijk in elk opzicht zit het goed in mekaar. Fijn acteerwerk, de Shakespeariaanse dialogen en vooral de creatieve beledigingen die regelmatig voorbij komen werken goed - het komt voor mij helemaal niet oubollig over maar juist origineel. En ook visueel ziet het er gewoon goed uit. Dat het plot in z'n geheel wat minder boeit, soit, maar in de tussentijd keek dit fijn weg.