Le Bal des Folles (2021)

Aardige film over een jonge vrouw die geesten ziet en door haar vader naar een kliniek wordt gestuurd. De film speelt zich af in 1885. Een goeie opening en ook de finale is goed. Daar tussenin is de film echter wat clichematig (vooral de personages in de kliniek). Ook mist het geheel hier en daar wat focus. Zeker niet slecht, maar 3.5 sterren zou net te veel zijn.

Zo dan, met de kennis dat vrouwen in die tijd al geïnstitutionaliseerd konden worden als ze 'te vaak gingen wandelen' of andere dingen deden die men raar vond heeft deze film heeft me toch wel uit het veld geslagen. Het Salpêtrière ziekenhuis bestaat echt. De Franse arts Jean-Martin Charcot heeft ook echt bestaan, en wordt gezien als de grondlegger van neurologie. Dat 'de wetenschap' dit heerschap op handen droeg (en nog steeds is men louter positief als je artikelen over hem leest) en heeft onderscheiden met allerlei prijzen maakt het extra wrang, aangezien hij duizenden vrouwen met wie niets of nauwelijks iets aan de hand was vreselijk heeft laten mishandelen. Vrouwen die er als patiënt werden opgenomen kwamen er zo goed als zeker nooit meer uit.

Deze film is pure horror, ongemakkelijk, en heel schokkend. Het is hartverscheurend te zien wanneer Eugenie in de kelder wordt opgesloten.. Interessante rol van Louise (Lomane de Dietrich), die zich meteen opwerpt als beste vriendin van Eugenie. De verkrachting aan het einde (niet expliciet, zo herken je een vrouwelijke regisseur) is één van de meest verontrustende, nare scènes die ik zag.

Tergend trage film, die me ook nergens wist te raken en me never naar de keel greep en ja, dat moet een goed drama wel doen om acceptabel te zijn.

De omschrijving is ‘drama’, maar ‘horror’ was ook wel op zijn plaats geweest. Het is ronduit verbijsterend wat er - nog helemaal niet zo lang geleden - allemaal werd uitgehaald met de arme zielen waarvan de gewone mensen vonden dat er een steekje bij los zat. Of misschien gewoon als ze iemand liever kwijt waren. En dan was de diagnose wellicht ‘hysterie’ of iets dergelijks middeleeuws, de behandeling al even absurd, en met een ethiek waar elke arts zich ongetwijfeld met terugwerkende kracht voor schaamt. Maarja, indertijd gold Charcot als de autoriteit, en zelfs Freud heeft bij hem gestudeerd. Wellicht is het nog steeds wel aan hem te wijten dat de psychologie en psychiatrie zulke moeizame vakgebieden zijn.

Maargoed, het was maar een film. Behalve het moeilijke onderwerp wel opvallend mooi gefilmd, de locaties zijn gepast sinister, net als de hele aankleding en de inrichting van het gekkenhuis. Zo’n ijsbad bijvoorbeeld, om de rillingen van te krijgen - en niet alleen van de kou. Je zou van minder nachtmerries krijgen.

Dat Laurent haar zaakjes als regisseur goed onder controle heeft is allang geen verrassing meer, en ze kan zichzelf ook goed de baas blijkt nog maar weer eens. Fijn dat we door de streaming boel dit soort producties tegenwoordig ook wat makkelijker buiten Frankrijk vinden.

Erg mooie verfilming van een boek over de meedogenloze behandeling van vrouwen in een psychiatrische inrichting eind 19e eeuw. Fraai camerawerk en dito acteerprestaties dompelen je onder in een pijnlijk verhaal, dat met de minuut ongemakkelijker wordt. Mooie rollen van Lou de Laâge, Emmanuelle Bercot (een verschrikking) en Mélanie Laurent, die ook de regie voert.

De regisseur heet Mélanie Laurent. Zij is vooral bekend als actrice, maar timmert intussen ook aardig aan de weg als regisseur. In deze film speelt zij een hoofdrol en regisseert zij zichzelf. De film is prima geregisseerd en het acteerwerk (inclusief haar eigen acteerprestatie) is uitstekend.

De bijzonder aangename Lou de Laâge speelt een jonge vrouw die zich aan het eind van de 19e eeuw niet onderwerpt aan de regels en normen die dan gelden voor jongedames. Liever hangt ze rond in cafés in Montmartre en leest poëzie. Als ze dan ook nog beweert met de doden te kunnen communiceren, besluit haar vader dat de tijd rijp is voor opname in de psychiatrische vrouwenkliniek Hôpital de la Salpêtrière. Een gerenommeerd instituut waarvan de behandelmethoden tegenwoordig als barbaars worden beschouwd.

De plotbeschrijving doet misschien anders vermoeden, maar de film gaat vooral over de onpersoonlijke en barbaarse manier waarop protagonist Eugénie in de kliniek wordt behandeld. Haar gave om met de doden te kunnen spreken, beslaat slechts een mineur onderdeel van het verhaal. Het is wel het onderdeel dat de film van een bovennatuurlijk randje voorziet. Verwacht hierbij trouwens geen horrorachtige taferelen. Misschien dat er in beginsel even kleine schrik is, maar de film weeft de ontmoetingen met de doden over het algemeen heel natuurlijk en weinig spectaculair in het verhaal in.

Belangrijker is in de film de omgang met de levenden. De film toont een machtstructuur waarin de enkeling de meerderheid onderdrukt. Daadwerkelijke interesse in de patiënten lijkt er niet te zijn. Het gaat de medische staf er meer om om met pseudowetenschappelijke methoden de patiënten onderdanig en hanteerbaar te maken. Met de genezing van het individu hebben de praktijken weinig te maken. Met het bewust afbreken van het indivisu des te meer.

De historische component is in de film natuurlijk niet te missen. De kliniek en zijn behandelmetoden zijn niet verzonnen. De film laat aan de hand van een verhaal zien dat de behandelmethoden die door Jean-Martin Charcot (één van de grondleggers van de neurologie) werden toegepast de vrouwelijke geesteszieken alleen maar meer in de waanzin drijven in plaats van hen van de waanzin te bevrijden. Het historische drama is een tijdloze aanklacht tegen conformisme en een tijdloze aanklacht tegen onderdrukking en heeft het niet zo op kwakzalverij die heel arrogant als hoogstaande geneeskunst wordt gepresenteerd.

Het hoogtepunt van de film is het titulaire bal des folles. Een groteske parade aan zotternijen die zowel tragiek als triomf brengt en de film een prachtig einde bezorgt.

Gekte en hysterie bij vrouwen zijn een breed uitgelegd begrip in de negentiende eeuw. Het ging ook om vrouwen die in de prostitutie werkten of die gewoon door armoede op straat waren belandt Ook vrouwen die niet eens waren met de volgende verwachtingen: hou je koest, trouw, krijg kinderen en vooral hou je mond. Elke vrouw die zich hier in welke vorm dan ook tegen verzette, werd bestempeld als ‘gestoord’ of ‘hysterisch’ en naar Hôpital de la Salpêtrière in Parijs gebracht. Het voorzag in bedden voor 5300 vrouwen, waarvan 1500 voor psychiatrische patiënten. De meesten van hen kwamen nooit meer naar buiten.

Hoewel deze film fictief is, zijn bepaalde personages en gebeurtenissen dat niet. Want in dit ziekenhuis werkte de beroemde neuroloog Jean-Martin Charcot (één van de leermeesters van Sigmund Freud). De illustere dokter deed hier zijn hysterie-onderzoek en hield eveneens openbare ''demonstraties'' Tijdens die publiekelijke sessies bracht hij hysteriepatiënt o.a. Louise (Augustine Gleizes) in hypnose en wanneer Charcot op een stemvork sloeg, haar seksuele handelingen liet verrichten, sloeg de hysteria toe. Menigmaal werden hier ook foto's van gemaakt.

Deze vrouw, de geestelijke gezondheidszorg aan het eind van de 19e eeuw in Frankrijk en de verhouding tussen Geneviève en Eugénie vormen de rode draad in deze film. Eugénie is een jonge vrouw uit de ‘betere stand’. Ze leest veel en is gepassioneerd door spiritisme en poëzie. Ze is eigenzinnig en stelt kwestie van de samenleving ter discussie. Bovendien heeft ze de gave om contact met de doden te leggen. Genoeg reden om haar zonder enig commentaar af te leveren bij het instituut.

Daar valt ze onder de zorgen van hoofdverpleegkundige Genevieve. Zij bewondert dokter Charcot en doet eigenlijk kritiekloos wat er gevraagd wordt. Ze is niet geheel gevoelloos, maar zich inleven in de vrouwen doet ze ook niet echt. Ze voert haar taken met veel plichtsbesef uit. In haar privéleven is er veel droefheid sinds haar geliefde zusje Baldine overleed. Naast de orthodoxe therapieën, hypnose en misbruik bereiden de drie vrouwen de resterende dagen voor op het jaarlijks bal der gekken.

De derde akte, in het laatste half uur, presenteert het bal waaraan de film zijn naam ontleent Een feest dat ook in werkelijkheid plaatsvond en waar de film met een zorgvuldige uitgewerkte intrige naar toewerkt. De verklede vrouwen ontmoeten die ene keer per jaar de hogere kringen van Parijs, die zich kostelijk vermaakt met de patiënten in het hospitaal.' De avond van het ‘bal der gekken’ van maart 1885, het halfvastenbal waarop de patiënten zich al weken van tevoren verheugen, zal eveneens het keerpunt in de verstandshouding en levens van de hoofdzuster Geneviève en haar patiënte Eugénie betekenen.

De film is netjes gefilmd. De historische context laat natuurlijk weinig ruimte voor al te opvallende cinematografie Maar het camerawerk weet met kleine visuele dingen toch best aardig goed voor de dag te komen. De aandacht voor detail hier is eveneens zeer goed, van kostuums en onderkleding tot de decordecoratie. De setting, maar ook de acteurs droegen allemaal bij deze verder uitstekende film. Het werk van Mélanie Laurent die eveneens de rol van Geneviève op zich nam getuigt van betrokkenheid en passie. Als regisseur zijn haar keuzes zelfverzekerd en elk frame is weloverwogen, de camera zorgt voor tinten en lagen waar en wanneer dat nodig is. Het zorgt ervoor dat de film geen seconde verveelt!