Quo Vadis, Aida? (2020)

Het verhaal van Srebrenica is schrijnend en gruwelijk. Dat is reeds de helft van de beleving. Dat heeft de film al mee, dat zou elke film meehebben. Daardoor kijkt de geïnformeerde kijker nagelbijtend verder zelfs al is er in de film geen moord zichtbaar (alles gebeurd off screen). Je weet namelijk wat er is gebeurd en het is niet goed. De film zelf is matig. Veeleer een reconstructie waarin de zwakte van de VN de sleutel blijkt te zijn van deze massamoord. Een POV van het hoofdpersonage Aida dat als vertaalster bij de UN probeert haar familie te redden Jammer dat er geen karakter schets werd gemaakt bv Aida als vertaalster die zaken moet vertalen terwijl ze weet dat het zal leiden tot de dood van de bevolking. Een tweestrijd, een belangenconflict ... het had de film een diepere intensiteit gegeven. Het laatste kwartier was het interessantste (de aftermatch), hoe iedereen met elkaar moet leven na de feiten. Hoe de vijanden van toen, de buren van nu zijn. Dat er nog steeds niet vergeten en vergeven is, is dan ook niet moeilijk te raden.

Zo verschrikkelijk was het dus. En wij waren daar, keken ernaar en deden niets. O ja, er waren duizend redenen waarom we niets konden doen. Maar toch. Een aangrijpende en voor zover ik het kan beoordelen waarheidsgetrouwe film over wat er nu precies dertig jaar geleden in dat deel van Bosnië is gebeurd. Nog altijd een open wond, waar de direct betrokkenen nog dagelijks onder lijden. O ja, er zijn dikke rapporten over verschenen en de regering is er over gevallen. Defensieminister van destijds, Joris Voorhoeve, heeft er een trauma aan overgehouden. Gelukkig is er ook een proces van verzoening op gang gekomen. Nog altijd zijn niet alle stoffelijke overschotten geïdentificeerd. Ik vond het een sterk einde van deze film om te zien hoe de VN-tolk (sterk spel van Jasna Djuricic) haar man en beide zonen identificeert aan wat er nog van hen over is, en dat was niet veel. Een film die nog wel een tijdje in mijn hooft zal blijven rondspoken.

Dit is een aardige oorlogsfilm. Je ziet en merkt dat het budget niet groot is en daardoor het verhaal wat zwak wordt voorgeschoteld. De acteurs doen zeker hun best en het is zeker wel de moeite waard, maar er had meer uitgehaald kunnen worden, als er meer budget was, denk ik. Ander soort camerashots, betere filmmuziek, etc.

Toch samengevat wel eens goed om deze oorlog beter te begrijpen. Ik ga het (opnieuw) weer opzoeken, want het is een vrij ingewikkelde oorlog! Veel dingen kwamen samen en zorgde ervoor dat het escaleerde.

Ik had deze film nog nooit eerder gekeken maar toch wel een aangrijpende verfilming. Ik kan het nog heel goed herinnenren dat die oorlog bezig was in het voormalig Joegoslavie. Die Mladić hebben ze pas in 2011 kunnen arresteren en heeft levenslang gekregen. Radovan Karadžić was destijds president en hij is veroordeeld voor het opdracht geven van de etnische zuiveringen. Hij zit ook nog een gevangenisstraf van 40 jaar uit, dus die zit voorlopig nog wel ff achter de dikke deur.

't Is eigenlijk helemaal niet in woorden te vatten. Wel in film, blijkbaar. De wanhoop kun je gewoon voelen. Je kijkt niet naar een mensenmassa; je zit er middenin. De onmogelijke keuzes waarmee de protagoniste kampt zijn niet voor te stellen. Alle personages worden indrukwekkend gespeeld en in beeld gebracht. Verslagenheid maakt zich nu nog steeds van mij meester.

Ik heb mijn best gedaan om me nog uitgebreider te verwoorden in een recensie op mijn blog.

Kroniek van een aangekondigde dood.
Onder het toeziende oog van de Verenigde Naties.
Of liever: onder het bijziende oog van de Verenigde Naties.
Nee, nauwkeuriger: onder het oog en de neus van de doofstomme Verenigde Naties, vleugellam, naïef – de ceremoniële omlijsting bij een geïmproviseerde genocide.
Het bankroet van de internationale gemeenschap – die medio juli toevallig integraal op verlof was – kan moeilijk treffender in beeld worden gebracht. Als een thriller voert regisseuse Jasmila Žbanić de toeschouwer richting het onontkoombare en nietsontziende einde – een einde dat in alle geschiedenisboeken staat, en waarvan je hoopt het toch niet te zullen moeten onderkennen. Het publiek dat laten voelen, betekent ijzersterke cinema.
Zonder context, zonder wij-zij, zonder ideologische krachtlijnen uit te diepen: de kracht van ‘Quo vadis, Aida?’ is dat Jasmila Žbanić alleen maar mensen toont, gevangen in een spiraal van geweld waar al lang geen ontkomen meer aan is. De film toont geen perspectieven of kanten, geen gelijk of ongelijk, geen historische of nationalistische of etnische waarheid, alleen maar de naakte essentie, het wezen van onschuldige zielen die om de meest onzalige redenen moeten sneuvelen.
De voetnoot is cynisch, maar misschien ook hoopvol. Aida’s hele leven is verbeurd verklaard, haar eigendom is ingepalmd, van haar verleden resteren slechts scherven en snippers, en toch kiest ze voor het onderwijs, omdat kinderen opnieuw kunnen kijken, leren kijken, elkaar kunnen zien. Zij kunnen de geschiedenis niet overdoen, maar zij kunnen er voor kiezen om de geschiedenis niet over te doen. Zij kunnen de feiten in de ogen kijken, en toch toekomst maken, op een plek waar zoveel verschrikking, zoveel ellende, zoveel duisternis is neergedaald. Zij dansen op het graf van ontelbaren – en dat moeten ze, omdat het kinderen zijn, kinderen van een toekomst die anders kan, moet, zal zijn.
3,5*

Zeer aangrijpende gebeurtenis, bij momenten ook zo overgebracht, maar verbaast me toch dat zo'n films de top 250 halen (al zal dat niet zo heel lang meer duren, neem ik aan).

En verder... mensen... bah! Daarom vooral de slotminuten nog het meest pakkend.

Een betere wereld begint bij je eigen samenleving

Quo Vadis, Aida? toont het schokkende resultaat van een ons-tegen-hen-situatie, waarbij een complete gemeenschap volledig uitgehold is. Het is helaas het zoveelste voorbeeld van een oorlog waarin mensen in monsters veranderen, nadat stukje bij beetje de overtuiging is ontstaan dat groepen mensen gescheiden van elkaar zouden moeten leven. Deze ontwikkelingen kwamen in een stroomversnelling toen het communisme in grote delen van Europa instortte.

Toch blijft het bijna onvoorstelbaar dat dit kon gebeuren, amper vijftig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog. Maar oorlog is als een pan die jarenlang op het vuur heeft staan pruttelen. Tegen de tijd dat deze overloopt, is het vaak al te laat. Ondanks alle lessen uit het verleden zijn er nog steeds talloze plekken op aarde waar oorlog woedt. Helaas kent de wereld nog altijd vele voorbeelden van de onverbeterlijke menselijke natuur.

Precies daarom is het goed dat er films over dit soort onderwerpen gemaakt blijven worden. Hoewel je je er ook machteloos door kunt voelen, omdat oorlog steeds opnieuw blijft terugkeren, biedt het slot toch een sprankje hoop: een toekomstige generatie hoeft de geschiedenis binnen een samenleving niet per definitie te herhalen.

Door dit soort verhalen te blijven vertellen, wordt de kans op oorlog hopelijk op zijn minst op een aantal plekken in de wereld verkleind. Al blijft de trieste realiteit dat mensen altijd met elkaar in conflict zullen blijven komen, of de aanleiding nu religie is, de wens om meer land te bezitten of een hele andere aanleiding heeft.

Wat ik wel heb gemist bij deze oorlogsfilm, zijn portretschetsen van het hoofdpersonage. Wie waren Aida en haar gezin voordat de pleuris uitbrak? En hoe is hun leven door de jaren heen veranderd en beïnvloed geraakt door de oorlog?

Als kijker val je midden in een situatie die zich jarenlang heeft opgebouwd. Persoonlijk had ik daarom behoefte aan een uitgebreider totaalbeeld. Het leven voor de oorlog. Hoe de situatie vervolgens stap voor stap veranderde. Verschillende perspectieven vanuit onder meer de Bosniërs, Kroaten, Serviërs en de Verenigde Naties. Ook ontbrak de vreselijke tocht door de bossen vrijwel volledig. En zo kan deze opsomming nog wel even doorgaan. En juist daarom denk ik dat hier relatief eenvoudig een miniserie van gemaakt had kunnen worden, in de stijl van bijvoorbeeld Band of Brothers of Chernobyl, die de hele Bosnische oorlog vanuit meerdere perspectieven en over meerdere jaren volgt.

Als ik hier meer over wil zien, heeft het internet weliswaar uitgewezen dat er verschillende films en documentaires beschikbaar zijn, maar als je kijkt naar de enorme hoeveelheid producties over de Tweede Wereldoorlog, dan ontbreekt er naar mijn gevoel nog steeds een productie die de Bosnische oorlog als geheel in beeld brengt.

Dat vormt voor mij het grootste mankement van deze film. Tegelijkertijd wil ik daar nadrukkelijk aan toevoegen dat het vooral goed is dat deze film gemaakt is. De film kan alleen al voor educatieve doeleinden goed worden ingezet, omdat hij mensen een fractie van deze geschiedenis laat zien: de gruwelijke conclusie ervan, in de vorm van afschuwelijke massamoorden die zich in Bosnië en Herzegovina hebben afgespeeld.

3,5★