Dorogie Tovarishchi (2020)

Andrey Konchalovskiy onttrekt een lang verzwegen bloedbad aan de vergetelheid met zijn film over de impact, die die gebeurtenis heeft op een rechtlijnige apparatsjik. Haar rotsvaste vertrouwen in het communisme wordt aan het wankelen gebracht wanneer zij getuige is van de slachtpartij en vervolgens bij de zoektocht naar haar vermiste dochter stuit op een geraffineerde doofpotoperatie. Een onthullende film over de Sovjet-samenleving ten tijde van Chroesjtsjov.

Konchalovskiy’s eigen vrouw Julia Vysotskaya zet een veelzijdige vertolking neer als de overtuigde communiste die met enige weemoed terugdenkt aan de “betere tijden” onder Stalin. Ook Sergei Erlish als haar alcoholistische vader speelt een opvallende rol, die te midden van alle spanning af en toe voor een klein beetje verluchting zorgt.
Ik ben over het algemeen voorstander van happy ends, maar het melodramatische slot van deze film komt te geforceerd over, op mij althans. Daardoor heb ik mijn waardering op het laatste moment toch nog enigszins bij moeten stellen.

In fraai zwartwit gefilmd historisch drama met een satirische ondertoon speelt zich af in Novocherkassk, een stadje ten oosten van Rostov in de toenmalige USSR (nu Georgië). Plaatselijke arbeiders protesteren in 1962 tegen de door de Sovjet opgelegde verhoging van de voedselprijzen. De spanning loopt daarbij dusdanig op dat plaatselijke topambtenaren de soldaten opdracht geven om met scherpe munitie op de mensenmassa te schieten, ook al is dat in strijd met de wet. Het resultaat is een bloedbad dat de Communistische Partij op alle manier in de doofpot probeert te stoppen. Konchalovskiy kiest ervoor het verhaal te vertellen vanuit Lyuda [Yuliya Vysotskaya], een leidinggevende binnen de partij die aanvankelijk geen enkel begrip of mededogen heeft voor de demonstranten, maar na het bloedbad ontdekt dat haar eigenzinnige dochter [Yuliya Burova] betrokken was bij de demonstratie en nu spoorloos is verdwenen. Met de hulp van een andere partij-official [Vladislav Komarov] probeert ze haar dochter te vinden. Vysotskaya geeft knap gestalte aan een vrouw die klem komt te zitten tussen haar rollen als actief partijlid en als moeder. Zij ervaart zo niet alleen aan den lijve wat alle familieleden van slachtoffers van het bloedbad moeten doorstaan, maar ook hoe de bureaucratie en de doofpotcultuur het levensgevaarlijk en haast onmogelijk maakt om te achterhalen wat er met haar dochter is gebeurd, ondanks haar loyaliteit aan het regime.

De film schetst geloofwaardig de historische gebeurtenissen in het vanwege de opstandigheid van de kozakken door de Sovjet-autoriteiten reeds als risicogebied aangemerkte Novotsjerkassk in 1962 toen de arbeiders er staakten omdat de voedselprijzen omhoog gingen en hun lonen omlaag. We krijgen een beeld van het leven in de Sovjet-Unie in die tijd met de apparatsjik (partijleden) als de bevoorrechte klasse, wat achtergronden van de politiek (Chroesjtsjov had Stalin van z’n voetstuk gehaald hetgeen een menselijker communisme beloofde, resulterend in de Hongaarse opstand in 1956 maar ook deze opstand in Rusland zelf waar de demonstranten zich ook op Lenin beriepen) en bovenal de hypocrisie waarbij iedereen – van partijleden en generaals tot arbieders en demonstranten – weet dat het economisch beleid had gefaald en de bevolking in naam van gelijkheid en vrijheid wordt onderdrukt: het systeem is gebaseerd op leugens waarbij iedereen wordt gedwongen mee te liegen. Nota bene deze echte socialistische opstand van arbeiders werd aangemerkt als staatsgeheim omdat niemand ervan mocht weten waarbij iedereen die er over zou praten de doodstraf riskeerde: “het socialisme is een staatsgeheim”.

Als drama vind ik de film minder geslaagd. Vervelend wordt de film niet maar veel drama is er niet en juist z’n meest dramatische ontwikkelingen zijn ongeloofwaardig of op z’n minst raadselachtig: waarom knoopt de KGB-agent een vriendschappelijke betrekking aan met het slachtoffer van de KGB, waarom mocht hij van het leger alsnog de stad uit en bovenal het einde is weliswaar verrassend maar ook onbevredigend: dat het meisje toch blijkt te leven is niet alleen ongeloofwaardig maar geeft de film een onbevredigend open einde (wat gebeurt er nu met het meisje?) en ondermijnt de beklemming van waar de film over lijkt te gaan, namelijk dat het Sovjet-regime zo wreed was dat je zelfs als moeder van een vermoorde dochter daarover moet zwijgen. Het brengt de film van een 8 naar een 7 ½.

Interessant stukje Russische geschiedenis waarvan ik het bestaan zoals de meesten nooit geweten heb. Tja, corruptie en het in de doofpot stoppen van gebeurtenissen die niet strookten met de communistische ideologie, daar zijn de Russen of beter gezegd Sovjet autoriteiten destijds altijd goed in geweest. In deze film wordt daar een goed beeld van gegeven. Doch echter als drama schiet deze film enigszins te kort. Komt vooral door het ongeloofwaardige happy end.. Dat had beter weg gelaten kunnen worden. Verder is de film best o.k. hoewel ik over de zwart/wit fotografie niet zo enthousiast ben.

Een film uit het Sovjettijdperk met een bepaalde historische waarde. Het communistische apparaat draait op volle toeren en de burgers en arbeiders dienen in het gareel te lopen. Nikita Chroesjtsjov was misschien niet lijfelijk aanwezig, maar zijn geest was alziend aan de hand van de tientallen overijverige ambtenaren die de regeltjes strikt en onverbiddelijk toepasten.

Efficiënt waren ze evenzeer in de scène waarbij de opstand de kiem werd gesmoord en de bebloede straten letterlijk werden weggespoeld met brandslangen en veegborstels.

Interessant en beladen met moreel dilemma wordt het wanneer oud-frontsoldate Lyudmyla demonstranten neergeschoten ziet worden in een poging van de overheid om de demonstratie te verhullen. ... Onder die demonstranten ook Lyudmyla's dochter, die tijdens de schietpartij vermist geraakt. De film geeft een indringend en pakkend portret weer van de feiten en de gebeurtenissen die eraan vooraf gingen en hoe men het bloedbad in de doofpot trachtte te stoppen. Lyudmyla staat vervolgens op het kruispunt en moet afwegen welke weg ze wenst in te slaan. Sterk!

Ik ken helaas te weinig van de bredere geschiedenis met de achtergrond van deze film. Chroestsjov bracht dan wel een ander bewind na de dood van Stalin, maar voor veel Russen die stierven van honger was het zeker geen mooie tijd. Voordien kon m'n dergelijke protesten in het geheim in de kiem smoren, maar in Novotsjerkassk liep het sterk uit de hand en zou dit stilaan het einde van Chroestsjov in luiden.

De film is in zwart/wit en neemt je zo mee naar Rusland in de jaren '60. Je moet wel wat van de achtergrond meehebben denken, maar tegelijk is dit ook wel iets dat elders, ooit heeft plaatsgevonden. Het protest groeit en het bloedbad komt best binnen.

Van de regisseur van het Sylvester Stallone vehikel Tango & Cash (1989)!

Sorry, ik kon het niet laten. Ik zie dat nu net na het zien van de film en ik kan mijn ogen niet geloven. Wat.de.hel.

Konchalovskiy was al enkele jaren over de 80 toen hij deze film maakte. Ik blijk een paar van zijn films gezien te hebben (The Lion in Winter (2003), The Odyssey (1997)), maar de enige waar ik echt benieuwd naar ben is The Postman's White Nights (2014) die alweer een jaar of tien op de kijkstapel ligt. Het toeval (of eerder: deze challenge) wil dat ik nu Dear Comrades! eerst kijk.

En dat viel me niets tegen. Konchalovskiy brengt een vleugje satire naar deze verfilming van het door de KGB en Russische leger gepleegde Novocherkassk massacre, en de nasleep daarvan. Interessant genoeg beleven we dit door de ogen van een partijleider (een sterke Yuliya Vysotskaya) die het maar moeilijk kan bevatten wat er gebeurd is, en dat zij een rol speelt in dit partijapparaat.

3,7*

Er is geen God in de Don-regio.

Een herkijkje op de zaterdagmiddag van deze film die ik ooit aanschafte met een behoorlijke interesse en verwachting dat dit en een hele goede film was. Toch ervaarde ik de film toen als behoorlijk stug en had ik er moeite in te komen en was ik wel erg benieuwd wat een herkijk zou doen.

Fascinerend is alsnog het beeld van dit bizarre land in een soort van wurggreep tussen hoop, de wens voor veranderingen en doctrine, iets dat nog altijd voortduurt ook al zullen de omstandigheden beter zijn dan in de jaren '60. Het is een ontzettend ingewikkeld en moeilijk land wat opa andermaal uitlegt aan de hand van zijn eigen wrede en barbaarse ervaringen. Sterk blijft de schietpartij die soms op contrasterende wijze getoond wordt, bizar betreft het herasfalteren van het plein tegen de onuitwisbare bloedvlekken en rijzen de haren te berge bij de doofpotaffaire en zwijgplicht. Het is wat dat Rusland. Dat hier überhaupt een film over gemaakt mocht worden als de gebeurtenissen van het Bloedbad van Novotsjerkassk geclassificeerd werden als staatsgeheim.

Maar tevens is daar andermaal ook weer die harde ondoorgrondelijkheid, is er een bepaalde afstand tot cultuur, taal en gedachtengoed die te afstandelijk en sfeerloos gebracht wordt en voelt de film ondanks zijn historisch belang bij tijd en wijlen lang en saai aan. Twijfel overheerst dan ook of deze stugge film een opwaardering qua cijfer moet hebben. Ik laat de 3,5 toch maar voor wat het is.

"Arbeiders van een staatsfabriek die het aandurven te staken" "Ondenkbaar: een opstand tegen het regime" "Het kan toch niet dat we hebben gefaald"...Het zijn de reacties van de complexe communistische overheid die als een bende beunhazen alleen maar aan zich zelf denkt, tot alles bereid is, moorden inbegrepen, om zich zelf vrij te pleiten en er geen enkele ruchtbaarheid aan te geven.

Sterke film, het wit-zwart onderlijnt nog meer het dramatisch gebeuren, een massamoord die zoals wellicht nog vele andere in de wereld volledig aan de aandacht werd onttrokken.

Het verhaal rond het communisme doordrongen Ljuda, toont aan dat menselijke betrokkenheid in het leed, zelfs de sterkste overtuiging kan doen twijfelen. Mooi.

Goede vertolkingen.