Memoria (2021)

Tilda Swinton is zoekende. Ze poogt in het Colombiaanse Bogota de bron te vinden van het dramatische gebulder dat haar oren teistert. Ze zwerft door raadselachtige ruimtes in stedelijke en landelijke gebieden. Ruimtes waar verleden en heden, leven en dood elkaar treffen. Memoria van de Thaise regisseur Apichatpong Weerasethakul is een mysterieuze en contemplatieve film
De film verloopt met een meditatieve traagheid. Niet afgeleid door een dramatische score die de hoogte- en dieptepunten accentueert, wordt het aangenaam voortglijdende ritme soms ruw onderbroken door een luidruchtige metaalachtige knal die eenzelfde effect bewerkstelligt als een jumpscare in een horrorfilm. Met het geluid wordt in Swinton iets wakker geschud dat al jarenlang suddert. Herinneringen komen los. Geesten uit het verleden zweven boven zorgvuldig gecomponeerde beelden. Een verontrustende sfeer is waarneembaar zonder tastbaar te zijn.
Memoria laveert tussen het rationele en het onverklaarbare. Een paar scènes tonen een opgraving in een tunnel en de vondst van een hoop beenderen. De beenderen zijn aangetast door de tand des tijds en niet volledig. Brokstukken zijn het. De verhalen die zij vertellen zijn onvolkomen. Hun geschiedenis blijft deels verborgen. Misschien voor altijd. Memoria is een film die bestaat uit brokstukken die voorzichtig aaneen moeten worden gelijmd en zelfs dan een onvolkomen beeld scheppen.
Tegen het einde observeren we midden in de stilte van de natuur een ontmoeting tussen twee mensen. Een ontmoeting die maakt dat verstrooide informatie en onbestemde gevoelens enigszins vorm krijgen. Daartussen een dood van 5 minuten. Hoe was het?, vraagt Swinton. Het was “fine”, bericht de ander. Niets is blijkbaar eeuwig. Niets is zonder belofte.
Ik heb prettig gereisd.

Goeie genade wat een kanon die Tilda Swinton, en Weerasethakul gooit me even in de hoek bij het einde.

M’n eerste kennismaking met Weerasethakul was de film Rak Ti Khon Kaen (2015) die grote indruk op me maakte: het langzame tempo en een zekere mystieke geladenheid bracht me in een soort meditatieve toestand waarbij net als bij de mensen in de film dromen en waken door elkaar gingen lopen. Ook deze film is extreem langzaam – wellicht nog langzamer – en opnieuw zijn de thema’s die van slapen en dromen, dood en leven, ziekte/waanzin en verleden/herinnering dus van het overschrijden van de natuurlijke grenzen tussen deze en gene zijde (en in deze film wordt ook de grens tussen individuen opgeheven), maar ik kwam nauwelijks in een meditatieve stemming: de film ervoer ik vooral als langzaam en saai waarbij ik probeerde de verschillende getoonde situaties met elkaar te verbinden tot een coherent verhaal. De film voelde voor mij meer als een experimentele dan als meditatieve film, welk experiment voor mij niet werkte. Uiteindelijk was het voor me weinig meer dan een aparte film over een apart soort tinnitus welk mysterie de film voortdreef maar geen bevredigende oplossing kreeg: de UFO vond ik zelfs wat belachelijk.

Jessica [Tilda Swinton] is in Colombia wanneer ze wordt opgeschrikt door geluiden die alleen zij lijkt te horen. In een poging te achterhalen waar deze geluiden vandaan komen en wat ze betekenen probeert ze het na te bootsen met behulp van verschillende geluidstechnici. Maar de geluiden blijven haar achtervolgen en zetten haar geestelijke gezondheid onder druk. Raadselachtig psychologisch drama bevat een flink aantal bijzonder lange takes die sommige kijkers zullen beschouwen als intrigerend en uitdagend, anderen als pretentieus en volstrekt overbodig.

Mijn vierde intussen van Weerasethakul en ik moet zeggen dat de regisseur me niet zo ligt. Net als in zijn andere producties zuivere slow cinema. Nog meer dan anders had ik de idee. Zowat elke scène wordt uitgerokken tot het lege niets. Ik had zelfs een paar keer het gevoel of ik de pauzeknop niet per ongeluk had ingeduwd.

Trage shots kunnen wel degelijk hn effect hebben, maar hier zag ik het niet altijd. Het kwam over als saai, doelloos en zelfs pretentieus. Inhoudelijk nogal mysterieus en vreemd, maar dan zonder enige spanningsboog.

Wat Collins zegt. Een prachtige meditatieve trip. Sober en grauw, bijzonder traag, en daarmee niet per se makkelijk te verteren. Zeker in het eerste deel waren scènes niet altijd interessant, en er is visueel volgens mij ook iets minder te zien dan in eerdere films van Weerasethakul. Maar met name vanaf het bezoek van Jessica aan Hernán (2) is het oorverdovend mooi, contemplatief, Tarkovsky-style. Weerasethakul lijkt ook in Zuid-Amerika zijn draai te vinden. Nu nog iets meer schwung.

Swinton.

Eerlijk is eerlijk, zonder haar naam op de poster was ik nooit bij deze film terecht gekomen, want van Weerasethakul had ik nog nooit gehoord. En wellicht is het ook vooral aan haar te danken dat ondanks dat er homeopatisch weinig gebeurt in de speelduur van ruim twee uur, ik er toch met plezier naar heb kunnen kijken. Toch, de opbouw is geniaal geniaal getimed, en zonder dat je het in de gaten hebt worden de scenes narratief steeds leger en visueel rijker - maar toch met een verrassing, en gelukkig erg weinig uitleg hoe je die moet ervaren.

Ingehaald in de bios. En het goede nieuws is dat Weerasethakul vooral zichzelf is. En dat is weleens anders met Aziaten die buiten hun eigen land films maken. Dus wederom weinig plot. Veel ruimte voor eigen associaties. Meer poezie dan proza. En zoals altijd zijn speelt tijd nauwelijks een rol, zijn dromen en herinneringen niet anders dan de werkelijkheid van het nu. Weerasethakul heeft veel invloed gehad, maar er is weinig fijner dan the real thing.

Zelfs al is dat met een bekende actrice (Swinton), voor het eerst bij hem, dat is een halve minuut wennen, maar de film wordt niet aangepast aan haar.

Mijn voorstelling was in de ochtend, kwam nou eenmaal zo uit. Maar op de een of andere manier past Weerasethakul erg goed in de ochtend.