Je Vous Salue, Marie (1985)

Een grandioos meesterwerk! De beste van Godard die ik tot nu toe gezien heb! Heb hem boven Le Mépris en Week End staan. Eindelijk een film die eerder poëzie dan proza is! Zoals het hoort. Vooral de laatste 25 minuten zijn adembenemend mooi, maar ook op het begin zitten een aantal fantastische scènes. Helaas vereist het middenstuk af en toe wat geduld, maar vanaf de 50ste minuut worden alle twijfels over deze film weer weggeblazen! De cinematografie, de belichting, de prachtige muziek, maar vooral de editing zijn in het eindstuk van een sublieme kwaliteit. De symbolische overeenkomsten die Godard bijvoorbeeld schetst tussen lampen en hemellichamen geeft een prachtig verstilde sfeer mee aan alledaagse scènes zoals een basketbalwedstrijd. Het vrouwelijk naakt is nog nooit zo subtiel in beeld gebracht! Ik vind het buitengewoon indrukwekkend hoe Godard, gezien zijn Marxistische/Maostische overtuigingen, zo'n wonderschoon portret van een religieus thema heeft kunnen maken. Het is alsof Godard het spirituele in zijn film tegelijkertijd bevestigt en ontkent: is het een soort negatieve theologie (door ontkenning dichter bij het spirituele komen)? Of toch gewoon (ironisch) atheïsme (denk aan Maria's pijpklare open mond op het eind)? Of misschien juist agnosticisme? Het is me nog altijd niet duidelijk, maar deze vragen blijven zich opdringen. Waarschijnlijk is het Godard's bedoeling geweest om dit in het midden te laten: een juiste keuze wat mij betreft.

O, o, o, Godard...

Een film beginnen met de woorden (Engelse ondertiteling) ‘Out of my mouth is shit’, en eindigen met een beeld van een wijd geopende, met felrood gestifte lippen omrande mond, een zwart... gat waarin de camera zowat verdwijnt...

En daartussen de strijd tussen lichaam en ziel, de overval van de ziel op het lichaam, de tegenstelling tussen de ‘grijpende’ en ‘ziende’ blik. Het heilige en het profane, zijn weerklank vindend in een verbluffende soundtrack waarop in een razend ritme fragmenten van ‘hemelse’ muziek afgewisseld worden met zeer ‘aardse’ geluiden.

Controversieel? ‘Alleen’ in de zin dat de definiëring van de mens als samenstelling van ‘lichaam’ én ‘ziel’ dat sowieso al is. Voor de respectievelijke ‘liefhebbers’ van één der polen in die tegenstelling zal de film in gelijke mate een ‘schandaal’ kunnen zijn... meer films van Godard kun je zien als een wankel evenwicht tussen ‘cynisme’ en ‘kynisme’... God Art? Dog Art...

Is het een tegenstelling? In Je vous salue Marie is het ‘bezielde’ lichaam... begerenswaardig, en het lichaam zónder ziel afstotelijk en walgingwekkend. Of een eenheid der tegenstellingen? Het lichaam als ‘broeder ezel’ (Franciscus van Assisi), en het heilige ezeltje Balthasar (Bresson)...

Waar Nana (Vivre Sa Vie) en Charlotte (Une Femme Mariée) nog ‘zielen’ gevangen in een lichaam waren, is Marie een lichaam, gevangen in een ziel. Of, zoals zij zegt: de ziel is een lichaam.

Genoemde eerste woorden van de film kun je associëren met het bijbelwoord ‘Niet wat de mond in gaat maakt een mens onrein, maar wat de mond uit komt, dát maakt een mens onrein’. Wat mij betreft óók te vertalen als: niet wat het oog ziet is ‘onrein’, maar het oordeel van de ‘kijker’ daarover... Honi soit qui mal y pense...

Laat ik er daarom maar over ophouden; soms denk ik dingen te ‘zien’, en soms begrijp ik er geen... hol van.

Godard, o, o, O.....

Meerdere grote componisten hebben het Ave Maria in een muzikale vorm gegoten, maar volgens mij is Godard de eerste en enige regisseur die een filmische versie heeft gemaakt. Je Vous Salue, Marie is niets minder dan een moderne bijbelvertelling, met Marie als moeder Gods tegen wil en dank en Joseph als zogezegd bedrogen partner; de onbevlekte ontvangenis is hem te snel af geweest.

Godard wikkelt er qua duiding bepaald geen doekjes om (ook de engel Gabriel figureert in de vertelling, daarnaast doopt het kindeke z'n speelvriendjes om in Peter en James), hoewel er mijns inziens onnodige zijverhaaltjes zijn rond twee vriendinnen uit de groep rond Marie (waaronder een piepjonge en roodwangige Juliette Binoche). Het ingewikkelde van de film zit hem echter vooral in de vele citaten en het reeds door Ferdydurke aangehaalde thema van het dualisme tussen ziel en lichaam. Hoewel Mary als personage intrigeert en ontroert, vind ik de film eromheen verder wat te rommelig en fragmentarisch om er een meesterwerk in te zien. Godard stipt wel interessante zaken aan maar heeft niet de focus die hij weet te leggen in z'n jaren '60 films. Hij wil te veel. Een goed voorbeeld daarvan is de overladen soundtrack, waarbij het er bijna op lijkt dat hij de zaterdag voor de eindmontage een "Best of Bach" dubbelaar ergens uit een voordeelbak heeft gevist. Wel moet ik de users voor mij bijtreden over de cameravoering; op dat gebied behoort Je vous salue, Marie tot het beste van wat ik tot nog toe heb gezien van Godard. Maar dat én een ge(s)laagd hoofdpersonage zijn wat mij betreft niet genoeg om dit onder de grote werken van JLG te scharen.

(Overigens: in de versie die ik zag was Le livre de Marie (hier ook op de poster afgebeeld) voor de eigenlijke film gemonteerd. Deze kortfilm is minstens zo intrigerend dankzij opnieuw het personage Marie, maar dan als kind. Volgens mij wordt er een relatie gelegd tussen de vader van Marie en de mannelijke hoofdpersoon uit Le mepris (Paul). Enkele beelden doen zeker niet onder voor Je vous salue, Marie.)

Zolang Godard maar enige vorm van narratief gebruikt kan ik hem goed hebben, maar dit soort werken vol allerlei audiovisuele probeersels daar heb ik veel minder mee. Door het fragmentarische kon dit me inhoudelijk nauwelijks boeien. De personages leven ook niet maar zijn er enkel als pionnen voor de film. Ook raar gebruik van geluid dat steeds wegvalt. Dat oogt en klinkt allemaal wat knullig vooral. Roussel is eindeloos boeiend om naar te kijken en soms is de mix van beeld en muziek is prachtig, maar veel te weinig om dit werk naar een voldoende te brengen. 2,0*.

De film van Jean-Luc Godard kreeg vanuit kerkelijke hoek veel kritiek te verduren. Enigszins provocerend is de film natuurlijk ook. Geen wonder als de titel 'Je Vous Salue Marie' refereert aan een bekend katholiek gebed. Als de protagonisten Maria en Jozef heten. Als het heilige icoon Maria ook nog eens in ongepaste naakte posities te bewonderen valt. En als het verhaal bovendien draait om een maagdelijke zwangerschap en geboorte.

De film werd omringd door een hoop gedoe. In een sfeer van verontwaardiging en vijandigheid werd de film uitgebracht. In de bioscopen waar de film draaide vonden protestacties plaats die soms zelfs gewelddadige vormen aannamen. Ook Paus Johannes Paulus II bemoeide zich ermee en veroordeelde de film als beledigend en kwetsend voor de religieuze goegemeente. Dat een dergelijke commotie het gevolg is van het uitbrengen van een film bewijst maar weer eens dat film een significante plek inneemt in het sociaal-culturele veld en af en toe heerlijk in het gezapige wereldje van fatsoen, onwankelbare morele superioriteit en pedanterie kan roeren.

De film is eigenlijk niet heel bijzonder. Maria bij het sporten. Maria bij de gynaecoloog. Maria aan het werk bij het tankstation van haar vader. Maria en Jozef in discussie. Maria naakt. Met deze fragmenten en beelden presenteert Godard zijn visie op het beroemde Bijbelse verhaal. Tamelijk onsamenhangend en met tussenpozen onderbroken door een professor die zijn studenten onderricht over de evolutietheorie, hetgeen de samenhang tussen al die fragmenten. niet bevordert.

Fragmentarisch, kil en abstract. Geen sfeer die uitnodigt om toenadering tot de protagonisten te vinden. Dat lukt dan ook niet. Je Vous Salue Marie is een afstandelijke observatie van het doen en laten van een zwangere Maria. Een provocerende toon kon ik niet echt ontwaren. Maria naakt. Ach, misschien is dat dan een beetje provocerend. Aan de andere kant is het naakt totaal niet sensueel maar dient meer als beeldspraak om de diepe verbondenheid, die Maria met haar lichaam voelt, aan te geven. Ik ervoer de naakte Maria niet als een schokkend element.

Je Vous Salue Marie is een film met interessante aanzetjes, leuke symboliek en een sterke beeldspraak maar is geen prettig samenhangend geheel en verdwijnt na het kijken alweer snel uit de gedachten.