Meningen

Op papier had Beyond Sleep de potentie om een goede film te zijn. 'Nooit meer slapen' is namelijk in de eerste plaats een parel in de Nederlandse canon die, in de tweede plaats, haast één op één als script kan dienen.

Zó rijk is dit boek aan symboliek en gelaagdheid. Bovendien bezit het zo'n ontzettend levendige dia- en monologen, humor en accurate beschrijvingen dat acteurs deze zo over kunnen nemen.

Maar in Beyond Sleep niets van dat al. Deze film is als met koud water aangelengde bouillon; tè waterig, lauw en smaakloos om echt impact te hebben.

Een samenvatting van scholieren.nl lijkt meer als uitgangspunt gebruikt te zijn dan de daadwerkelijke roman.

M:I 5 kan mij niet bekoren. Het is een aaneenschakeling van deus ex machina's, Scooby Doo-achtige ontmaskeringen en nipte ontsnappingen na achtervolgingen, die aan elkaar geschakeld werden door tijdsdruk. Kortom MI is een doorsnee actieflick met een vleugje science fiction, gebrekkige karakter -en motievenontwikkeling én een voorbeeld van een film waarbij het verhaal een excuus is voor de voortrazende actiescenes.

'Såsom i en Spegel', 'Through a Glass Darkly' of 'Net als in een (donkere) spiegel'. De titel van Bergmans film reflecteert al voor aanvang de intentie van de film: de personages uitbeelden als afspiegelingen of spiegelbeelden van de kijker, aan de andere zijde van het glas. Maar helaas: de spiegel is onbruikbaar. Degene die erin kijkt, krijgt geen blik op zichzelf, of in zichzelf. De kijker krijgt dus ook na het kijken van deze film, of naar de 'vervolgen' in de trilogie, geen beter zicht op zijn situatie, óf antwoorden op onbeantwoordbare vragen, maar slechts... troost.

Troost dat hij niet alleen is, troost dat andere mensen zijn belabberde situatie delen. De herkenning troost. De loutering van het drama.

In Såsom i en Spegel zijn de 'normale' mensen zich niet bewust van hun evenwichtskunst. Ze balanceren op het koord van de illusie. Aan de ene kant van de draad gaapt de desillusie, aan de andere kant de overdadige illusie - met als uiterste de psychose. Kortom Bergmans film ligt in lijn met Freuds opvattingen over de illusie. Hij schreef over de noodzakelijkheid van illusies, maar stelde ook dat geloven in opperwezens infantiel is. Al was hij zich ervan bewust dat wanneer een mens deze illusie zou ontgroeien, zoals het hoorde volgens hem, hij onverhoopt in een lastige situatie belandt: "Hij zal zichzelf heel zijn hulpeloosheid, zijn onbeduidendheid in het wereldse raderwerk moeten bekennen, hij zal niet langer het middelpunt van de schepping, niet langer het voorwerp van liefderijke zorg van een goedgunstige voorzienigheid zijn. Hij zal zich in dezelfde positie bevinden als het kind dat het ouderlijk huis verlaten heeft, waarin het zich zo warm en behaaglijk voelde."

Precies deze problematiek verbeeldde Bergman in Såsom i en Spegel. Hij speelt met de drie eerder genoemde mogelijkheden: balanceren, vallen of zweven.

De familie bestaande uit de vader, de zoon en de dochter heeft duidelijk aanleg voor de uitersten van beide zijdes.

Dochter Karin 'zweeft' met een teveel aan illusies. Door haar schizofrenie verwart ze fantasie met werkelijkheid. Ze doet dit echter niet bewust; haar wanen zíjn voor haar de werkelijkheid. Daardoor is het voor haar onbegrijpelijk dat de andere huisbewoners haar werkelijkheid niet kunnen waarnemen.

De vader daarentegen is ten prooi gevallen aan depressie, evenals zijn zoon verderop in de film.

Ze zijn beiden gespeend van illusies en geconfronteerd met de onversneden realiteit. Ellendig doorleven of er een eind aan maken? Dat zijn de vragen die ze zichzelf stellen, maar wederom niet bewust. Ze worden erdoor overvallen, zoals de bootdialoog tussen vader en schoonzoon duidelijk maakt.

De laatstgenoemde, Sydow, valt niet ten prooi voor de uitersten maar balanceert. Al is ook zijn evenwichtsact gammeler dan hij aan zichzelf toe wil geven. Hij, een dokter, verdrukt de realiteit en liegt zijn vrouw voor door te zeggen dat haar ziekte geneesbaar is. Dat ze dat niet is, toont Bergman al snel. Sydow krijgt dus de twee mogelijkheden gepresenteerd: depressie of schizofrenie.

De jongste zoon vervalt ten slotte, overvallen door de situatie, ook in wanhoop en ongeloof in God.

Wat is de raad van Bergman aan de kijker? Teken denkbeeldige cirkels om je heen en focus je op zaken die verliefdheid in je aanwakkeren, sublieme of banale liefde, het geeft niet: God is liefde en liefde is God.

Dat God aan het eind een spin bleek, past binnen deze vergelijking: het dier bouwt webben van concentrische cirkels waarvan hij leeft. En wanneer een draad breekt, bouwt hij weer een nieuwe.

Dat is zíjn balanceeract. En film maken die van Bergman. Goddank.