De Aanslag (1986)

De Aanslag mag gezien worden als een Nederlandse klassieker, maar tot dit jaar had ik de film nog nooit gezien en wist ik ook niet zo heel veel over het plot. Ik dacht dat de film zich af zou spelen in de Tweede Wereldoorlog, maar dit is alleen in het eerste half uur het geval. Hierna wordt het leven van de hoofdpersoon gevolgd. Ik moet zeggen dat ik blij ben dat ik niet de plotomschrijving hier op Moviemeter heb gelezen, want dan was het hele verloop van de film bij voorbaat al verklapt.

De Aanslag is gebaseerd op het gelijknamige boek van Harry Mulisch uit 1982. Het boek werd tot filmscenario bewerkt door Gerard Soeteman (de vaste schrijver van Paul Verhoeven).

Nederlandse films met de Tweede Wereldoorlog als onderwerp, zijn altijd al van een aparte klasse geweest binnen onze nationale filmgeschiedenis en De Aanslag is hier geen uitzondering op, al werd de film beduidend beter in het buitenland ontvangen dan in haar eigen thuisland. Bij de uitreiking van de Gouden Kalf van het jaar 1986, moest De Aanslag zijn meerdere erkennen in de film Abel van regisseur Alex van Warmerdam. Toch werd De Aanslag als Nederlandse inzending verstuurd naar de Oscars, en wist die als eerste Nederlandse speelfilm ook te winnen.

Het is dan ook een boeiende film geworden, die vakkundig door regisseur Fons Rademakers in elkaar is gezet. De acteurs leveren prima spel, waarbij vooral korte bijrollen van Johnny Kraaykamp als oud verzetsstrijder Cor Takes en Huub van der Lubbe als Fake Ploeg, de zoon van de vermoorde NSB’er, in positive zin opvallen. Het verhaal is geen typische oorlogsfilm, maar draait meer om de nasleep van de oorlog. Het hangt met toevalligheden aan elkaar, maar dat was ook de bedoeling van zowel de schrijver als de regisseur. Dit wordt nog eens extra symbolisch weergegeven met de dobbelsteen die Anton jarenlang bij zich draagt.

Zoals gezegd is De Aanslag een vakkundig gemaakte film met prima camerawerk van Theo van de Sande en een uitstekende muzikale score van Jurriaan Andriessen. Het is misschien niet de beste oorlogsfilm die Nederland ooit gemaakt heeft, maar wel één van de mooiste.

Toen ik deze film indertijd in de bioscoop zag kon ik er niet onverdeeld enthousiast over zijn, vanwege de houterige manier waarop sommige dialogen worden gebracht (misschien ook wel te wijten aan het feit dat Nederlandse filmacteurs vaak netjes wachten tot de tegenspeler uitgesproken is, in plaats van aan het einde van andermans zin al zelf beginnen met spreken zoals acteurs in buitenlandse films of echte mensen in een gesprek vaak doen), het gebruik van een uiterst toneelmatige voice-over die je van een ervaren en capabele scenarist als Gerard Soeteman niet zou verwachten, en het spel van Johnny Kraaijkamp waarvan ik maar niet kan beslissen of ik hem hier nou goed of gekunsteld vind acteren. Het eerste bezwaar was indertijd eigen aan de Nederlandse film en heb ik pas de laatste jaren ondervangen zien worden door een natureller manier van acteren, maar de film als geheel heeft nu toch meer indruk gemaakt, dankzij het spel van Derek de Lint die zoals wel vaker een zekere passiviteit aan de dag legt waardoor de andere personages het plot voort kunnen stuwen, de epische tijdsspanne, en het besef van de impact van de lange tentakels van de oorlog. Geen perfecte film, wel een indrukwekkende. (Grappig om bij de studenten de jonge Kees Hulst en Pierre Bokma te zien, en wat was Monique van de Ven toch mooi voordat ze volkomen onnodig haar gezicht liet verbouwen. En heeft iemand nog Akkemay's vriendje met dat punky haar op het einde herkend? Erik van 't Hoff aka Roberto Jacketti!)

Ik heb Mulisch' boek uiteraard gelezen, maar ik weet niet meer zeker of het op de middelbare school was of toch erna. Hoe dan ook is het lang geleden, en ik moest de synopsis lezen voor voor de oh-ja-erlebnis van het slepen met dat lichaam van de NSB-er, weer terugkwam. Dat had ik als liefhebber van het geschreven woord toch nog wel paraat moeten hebben, maar net als meneer Beumer wordt John Milton ook een dagje ouder. Al heb ik er geen boekrecensie over geschreven, ik weet wel dat het verhaal destijds indruk maakte. Niet zoveel als De Ontdekking van de Hemel, maar daar noem je er ook een. Rademakers film is echter wél geslaagder dan de verfilming van dat kloeke werk.

Ook is het frappant dat Fons Rademakers' verfilming van De Aanslag een van de laatste handvol films is die de Oscar voor Beste Buitenlandse Film won, die ik nog moest zien. Jammer dat ze zo'n titel nog steeds niet opgeknapt hebben met een mooi opgepoetste 4K scan, en dat we dit op onze 4K schermen in 480p resolutie moeten zien. Het is absoluut te doen en de huidige transfer heeft best een aangename korrel, maar er valt vast veel meer uit het 35mm negatief te halen met een vakkundige remaster en wellicht enige color grading.

Niet alles werkt filmisch even goed, de verteller en historische intermezzo's doen anno 2023 wel gedateerd aan. Wellicht zijn de 140 minuten ook niet voor iedereen even prettig, maar de acteurs doen het goed en De Aanslag is wel een verhaal dat goed gedijt bij enige rust, gezien de tijd die het verhaal beslaat. Als 37°2 le Matin (1986) de Oscar had gewonnen had ik dat ook niet erg gevonden, maar het is geen verrassing dat de Academy voor deze film heeft gekozen.

4*

Een tweede wereldoorlog film die al héél lang op het lijstje staat om gekeken te worden, en ik nu eindelijk via veel omwegen toch hebben kunnen bemachtigen en kijken (dan wel gepindakaast). De film is echt onvindbaar en dat is best zonde, want ik denk wel dat deze film veel meer kijkrecht verdient dan dat hij nu krijgt. Toch merkte ik wel dat het niet mijn favoriete WO2 film van Nederlandse bodem is, en dat komt eigenlijk door heel veel aspecten. Ik ben best tevreden dat ik hem eindelijk heb kunnen kijken, al kwam hij wel meer op de radar door de challenge die nu op het forum plaats vindt, de ‘Nederlandse film challenge’, en dat leek mij een uitstekende kans om deze film dus aan te knallen.

De film begint eigenlijk waar je op wacht en hoopt. De aanslag op een voorbijfietsende NSBer is een feit, en destijds natuurlijk een grof schandaal wat dus ook hard werd aangepakt door de Duitsers. Hoewel je eigenlijk niks ziet van de aanslag zelf, vond ik de uitruk van de Duitsers een heel sterk element in deze film, die uiteraard gealarmeerd richting het incident rijden, vervolgens iedereen uit huis halen om daarna zelfs nog een woning in de fik te steken. Van de daadwerkelijke executie zag je niets, en daar begint de film in mijn gevoel al te haperen; het mocht best wat heftigere beelden bevatten om ook echt door te dringen bij de kijker, die kans mis ik hier wel heel erg.

En eigenlijk na dat eerste uur vond ik de film ook een stuk minder interessant. We zijn namelijk langzamerhand vertrokken uit het Derde rijk tijdperk en we volgen dan Anton Steenwijk die eigenlijk nog met veel vragen zit waarom zijn familie dood is en waarom ook de NSBer voor zijn huis werd doodgeschoten, en dit stuk in de film vond ik allemaal niet heel boeiend. Ik merkte dat ik meer in de WO2 stuk gezogen was, en om dan de omzwaai te maken naar de toekomst vond ik zelf toch wat lastig merkte ik.

Toch is de film best interessant te noemen qua verhaal, en daar ligt het ook echt niet aan. Ik werd gewoon niet zo gevleid door het tweede stuk van deze film. Hoewel het verhaal best vermakelijk is verder en het concept best interessant. Qua acteerwerk is het ook wel prima, al vraag ik me nog steeds af waarom die scenes erin zaten wanneer die ouders naar buiten kijken om hun zoon te zoeken, terwijl de Duitsers in de omgeving met scherp op hen staan te kijken, althans dat leek me toch? Een beetje onwetendheid leek het wel. Al om al prima om eens gezien te hebben verder, daar blijft het ook wel bij.

Heel vroeger wel eens gezien natuurlijk, maar was nu wederom zeer onder de indruk. Wat de film vooral interessant maakt voor huidige kijkers, is dat het ook een soort historie in vogelvlucht is van het Nederland van na de oorlog, tot in de jaren tachtig. Wellicht vooral voor mensen van mijn leeftijd herkenbaar. De film is nu bijna veertig jaar oud, maar dat zie je er niet aan af. Goed gemaakt, spannend, nergens traag en zelfs het geluid is aanvaardbaar.

Wat me vooral trof was de uitstekende casting. Uitstekend vakwerk van Derek de Lint, mooie dubbelrol van Monique van der Ven en een glansrol van John Kraaijkamp Sr. vaak onderschat als acteur. Mooie dubbelrol ook van Huub van der Lubbe. Veel van de toenmalige acteurs kwamen voorbij. Schok der herkenning. Ik heb genoten.

Een film die al meer dan twintig jaar op de kijklijst stond. Eindelijk gezien. Oorlogsdrama waarin een man voor het leven getekend wordt door een gebeurtenis aan het einde van de tweede oorlog, die de dood van zijn ouders en broer betekenden. De Aanslag toont hoe de man, Anton, tientallen jaren later nog steeds die gebeurtenissen niet heeft kunnen verwerken. Er bleven teveel vragen open over de precieze omstandigheden voor de moord op de collaborateur, vragen waarop hij met de tijd beetje bij beetje antwoorden op zal krijgen. Geen exceptionele film maar het verhaal weet te boeien en tot het einde mee te slepen. De oudere Anton, die nog steeds met zijn geest in het verleden zit, is een representatieve weergave van het burgerslachtoffer. De sterkste scènes vond ik de ontmoeting met verzetsstrijder Gijs, die de film in een stroomversnelling brengen.