Het Teken van het Beest (1980)

Ietwat saai en traag, maar toch kent de film zijn momenten. De beste van Verhoeff tot nu toe...

Deze film was in 1980 een voor Nederlandse begrippen grote productie. Het ware feiten gebeurde verhaal is op zich ook zeker wel de moeite waard om een goede film van te maken. Maar tsjonge, jonge was dit in 1980 het beste wat ze konden doen? Wat een houterige productie. De saaiheid straalt er aan alle kanten van af en de cast is onbegrijpelijk.

Echter nog onbegrijpelijker is dat ik op de hoes van de dvd lees dat deze film twee gouden kalveren heeft gewonnen. 1 voor beste film en 1 voor Marja Kok als beste actrice. Dat zijn dus ook niet eens de minste prijzen. Marja Kok beste actrice !!! Actrice is al een groot woord voor haar prestatie in deze film!

1980 moet dan wel een heel erg mager jaar geweest zijn in de Nederlandse filmwereld.

Waren Monique van de Ven en Willeke van Ammelrooy dan vrij dat jaar?

Eigenlijk pas de eerste keer dat ik Gerard Thoolen in een film zie, afgezien van enkele bijrolletjes. Ik kende hem eigenlijk alleen van dat beruchte dronkemansinterview met René Mioch ("Mioch, geile pik").
De voiceover was niet nodig, sowieso een middel dat maar zelden goed werkt. Daar komt bij dat de dictie van Thoolen bepaald niet doet denken aan die van een Groninger anarchist. Thoolen maakt meer indruk dan tegenspeler Kok, die voor haar rol gelauwerd werd.

Het verhaal van Het Teken van het Beest is traag opgebouwd, ondanks de korte speelduur was de plot af en toe niet vooruit te branden. De apotheose was wel knap geschoten, maar eerlijk gezegd kwam het ook een beetje uit het niets. Aankleding en locaties waren allemaal prima in orde, maar het blijft toch vooral een vreemd (en niet overdreven interessant) verhaal, het lijkt er op dat vooral de beschikking over wapens in combinatie met een vlaag van verstandsverbijstering van IJje een moordenaar maakte, niet zozeer innerlijke woede over onrecht o.i.d.

Ik ben opgegroeid met het verhaal van IJe Wijkstra - toen ik een jaar of zeven was op vakantie lag het boek in het pensionnetje waar we met de hele familie een weekje vakantie vierden op de Veluwe, en een paar jaar later verhuisden we naar het dorp vlakbij waar het zich afspeelde - ongerelateerd overigens, of voor zover ik weet dan toch. Mijn broer woont nu op een paar minuten lopen afstand van de plaats van handeling - ik op een halve tank benzine. En dat laatste is wellicht wel gerelateerd.

De afstand tot de beschaving kon welhaast niet groter zijn dan precies op dit stukje aarde. Het is nog niet heel lang geleden dat je hier de turfstekerij en de gedwongen winkelnering nog had, dat de mensen de lange winter lang geen werk hadden en uit bedelen of stelen moesten om aan eten te komen - zonder enige overdrijving, er leven nog mensen die dat meegemaakt hebben. Maar ook de boeren hadden het niet heel breed - bij een van mijn schoolvriendjes thuis was de vloer in de woonkamer van de boerderij nog van aangestampte aarde, begin jaren 80. Hier ligt de oorsprong van de arbeidersbeweging, van het socialisme en van de PvdA met dank aan Domela Nieuwenhuis. Onlosmakelijk verbonden met het streng gereformeerde geloof, repressie van alles wat niet in dat geloof paste, en een afkeer van alles wat onbekend was - en dat is dus zo ongeveer alles. En zo gaat het nog steeds, want veranderingen gaan in deze streek bepaald langzamer dan dat verf droogt of een pan water aan de kook komt.

En in die omgeving speelt dus het verhaal van Wijkstra. Goedbeschouwd gewoon een kwalijke miskleun van politie en justitie, gecombineerd met wat plaatselijk onbegrip voor een zwevend buitenbeentje, maar dat is opgespeeld tot nationaal drama. Dat is wellicht een van de weinige dingen die de film goed doet - Wijkstra neerzetten als een slachtoffer van de omstandigheden, iemand die eerder hulp nodig had van zijn omgeving dan de harde hand van justitie. Maar daar houdt het met de lof voor de film dan ook wel mee op, want de production values zijn, fff hoe zeg ik dat - ‘heel goed voor de regio’. En de acteurs ook, en er zelfs verzuimd om ook maar te proberen de juiste tongval te treffen - terwijl dat toch zo’n essentiele rol speelt in dit stukje turfdrama. Wijkstra is tenslotte in ziel en gedachten zo ongeveer hét stereotype voorbeeld van de Woudfries, zijn verhaal is vervlochten in de streek.

Even triest als de acteurs en hun dictie is het wel met de regie, de cameravoering en de editing. Terwijl er toch best lang vóór deze film al talloze meesterwerken van, van, neem een Bunuel waren geproduceerd, en zelfs in Nederland was er toen allang een Frans Weisz of een Paul Verhoeven. Maar die waren nog niet in de plaatselijke bioscoop of in de Lawei vertoond, vanzelf - daar was het publiek tenslotte ook nog niet klaar voor. Wel grutsk dat zo’n wereldberoemde acteur als Rutger Hauer ietsje verderop woonde en zijn boodschappen bij de super kwam doen, maar niet open voor zijn werk. En wie er wel iets van gezien had begreep er evenveel van als Wijkstra van de boeken die hij las - te ver verwijderd van de inhoud om er iets van te kunnen maken, en daarin vergelijkbaar met het gebazel van de wappies en complotbedenkers van nu.

Maar waar het met de film dan wel erg echt kwalijk wordt is dat er op de hoes van de dvd dan zo’n nepperig zegel met de tekst ‘Hollands Glorie’ zit - met Holland heeft dit vanzelf uberhaupt al helemaal niets te maken, en met de glorie ook niet. Het is het normbesef van iemand die denkt dat er in de Lawei iets met cultuur te doen is, als een schilder die denkt een mooi werkje te hebben opgeleverd met het witten van een plafonnetje zonder enig besef dat er een Sixtijnse Kapel bestaat. Het onderschrijft de stelling dat Friesland een jaartje of honderd achterloopt op de beschaving. Het toonbeeld van een volstrekt gebrek aan inzicht, overzicht en zelfreflectie, gecombineerd met een opgeblazen gevoel van entitlement en een ongezonde hoeveelheid nationalisme.

Ik zou zeggen, draai dit maar weer eens een paar weekjes in de Lawei. Mooi hoor. Maar laat de rest van de wereld vrij in de objectieve constatering dat dit gewoon in alle opzichten een heel, heel erg slechte film is.

Een voorbeeld van hoe het ook kan in vergelijking met De Heineken Ontvoering eerder deze maand. Deze film is niet perfect, maar wel veel beter omdat er een aantal dingen goed gedaan zijn. Om te beginnen stopt deze film wel op tijd. Je had ook de arrestatie en rechtszaak en misschien zelfs de gevangenisstraf kunnen verfilmen, maar de film stopt bij de moorden. Het feit dat de film niet in het Fries is is jammer. Verhoeff vond dat zelf wellicht ook, want later heeft hij wel films in het Fries gemaakt, maar gelukkig krijgen we geen halfslachtige pogingen met vage matige accentjes. Ik vond verder de sfeer goed getroffen en voice over voor zover ik dat weet in de geest van Wijkstra. Thoolen en Kok waren sterk. Het schijnt dat Verhoeff heeft gevochten voor de onbekende Thoolen. De producent had Rutger Hauer gewild. Ook is de verhouding tussen Wijkstra en anarchisme, filosofie en zijn omgeving goed gedaan. Al had dat nog net een graadje dieper gekund.

Het verhaal van Wijkstra ken ik uit een boek dat stof biedt voor nog eens letterlijk tientallen Nederlandse films. Moordenaarswerk van Hans van Straaten. Dat boek verscheen begin jaren '60 en kreeg een bewerkte herdruk omstreeks 1990 en bevat zeer sterk geschreven korte beschrijvingen van moordzaken van de 19e eeuw tot de jaren '60. Deze zaak is er een van. Maar het boek, dat ik letterlijk stuk heb gelezen,, ik zoek nog een betaalbaar nieuw exemplaar, staat vol met even mooie als gruwelijke verhalen.

Het Teken van Het Beest was de eerste film die op het eerste Nederlands Film Festival de gouden kalf voor beste film kreeg. Dat was in 1981. Desondanks is de film een beetje vergeten. Het was, buiten regionaal succes in Noord-Nederland ook geen grote hit. Helaas is de DVD, net als veel DVD's van Nederlandse films niet gerestaureerd en dat zorgt ervoor dat de film een groene gloed heeft en veel te donker op het schijfje staat. Maar ik vrees dat deze film niet direct prioriteit heeft om daar iets aan te doen.

Knap hoe deze film de sfeer van het Groningse platteland van een eeuw geleden weet op te roepen (althans voor zover ik me daar iets bij kan voorstellen) en mij daardoor naar een totaal andere wereld transportreert – ik moest na afloop van deze film echt weer even "wennen aan 2026". Zeer naturel geacteerd (zoals bijna altijd bij deze regisseur) met uitstekende hoofdrollen en een mooi grimmig einde; de echte personages zullen wel in een voor niet-noord-Nederlanders onverstaanbaar dialect hebben gesproken, maar dat zou de film vermoedelijk minder aantrekkelijk voor het algemene publiek hebben gemaakt (en erg hoge eisen aan de Werktheater-acteurs hebben gesteld). Jammer van de voice-over die niet alleen het realisme van de doorgaande handeling ondermijnt maar ook af en toe wel èrg dichterlijk is (ook al zijn dat dan citaten uit het dagboek van de literair vaardige Wijkstra). En wat was Gerard Thoolen toch een geweldige acteur.