Vortex (2021)

Het moet Noé’s meest serene, meest ingetogen film zijn. In navolging van Haneke’s Amour (Film, 2012) zijn er inderdaad wel wat parallellen te trekken. Eerst en vooral de eenzaamheid en de isolatie van een ouder koppel in hun appartement. Eenieder draagt het lot en het leed van de andere. Deels uit liefde, al is de liefde al lang niet meer amoureus te noemen, veeleer is de zorg of misschien beter het “oppassen”, een noodzaak, omdat het ook zo hoort …

Die split screen was een prima idee. Gewaagd en gedurfd, maar effectief en symbolisch waarbij het koppel door de aftakeling van mevrouw letterlijk afgesneden wordt van haar partner, van de omgeving. De afstand wordt hierbij visueel gecreëerd. De één is dichtbij, maar tegelijk veraf …

Hoewel de film een aantal uitstekende scènes bevatte, zeker naar het einde toe of bij de poging van een diepgaand gesprek tussen vader en zoon (met de dementerende mama ernaast), vond ik de film bij momenten vrij monotoon met zijn lange observerende shots. Het kabbelde soms wat verder, op het tempo van de bewoners. Het gaf me tegelijkertijd de tijd om zelf rond te neuzen in het rommelige kot. Er hing heel wat moois aan de muur (Une femme est une femme, Metropolis, Dr Mabuse, …) en ook in de zetels of op de tafel lagen interessante boeken (Jean Renoir), Stalker zag ik daar ook ergens liggen als DVD-hoes.

Sinds Enter the Void een beetje afgehaakt van Noé, maar deze trailer bleef net iets te hard hangen en moest ik op het grote scherm zien.

Dit zou Noé’s meest ingetogen, meest persoonlijke, meest emotionele film zijn. En ja, de film beroert, met een thema als dementie kan het ook moeilijk anders. Sommige scènes snijden er erg diep in en de film is een mokerslag.

Maar Noé heeft echt een unieke gave, die hier weer pijnlijk naar boven komt. Hij kan choqueren en tegelijkertijd in slaap wiegen. En dat is heel gek. Ik heb tijdens een scène met tranen in de ogen gezeten om 2 minuten later knikkebollend in dezelfde scène terug wakker te worden. Ik ga er dan hoopvol van uit dat dit de bedoeling was en dat Noé u letterlijk wilt meenemen in de nachtmerrie, maar hoe lang kan je een scène rekken man. I get the f*cking point.

En dat is eigenlijk weer hetzelfde punt als waardoor ik ben afgehaakt bij Enter the Void. Noé is een mega interessante (visuele) regisseur, maar hij is niet de beste storyteller. Hij heeft heel sterke ideeën, visueel en filmtechnisch, maar zijn verhaaltjes zijn flinterdun.

De splitscreen bijvoorbeeld werkt, voelt niet persé aan als gimmick, maar het tonen van de cuts door telkens frames zwart te tonen, laat ook sommige “fouten” zien. De in/outs van scènes worden zichtbaar, en dus ook de manier van filmen. En zo kan je beginnen nadenken : ) Was splitscreen van meet af aan wel de bedoeling? Is dit nu niet gewoon een alternatieve take van hetzelfde gesprek? …

Noé legt in deze film de buik van filmmaken hierdoor ook voor een heel stuk bloot. En zeker met de 1 locatie / COVID restricties is dat heel interessant om te zien, maar er zitten daardoor in deze film weer zo veel schoonheidsfoutjes in dat het moeilijk wordt om door die vele obstakels heen effectief het verhaal te zien en te voelen.

En dat is iets wat ik al heel vaak met Noé heb gehad, ondanks de altijd erg mooie cinematografie van Debie!

Verpletterende film.

Zelf werd ik de dementerende vrouw, leek het wel, zo verward raakte ik door de splitscreen, het rommelige labyrintische huis, de stiltes, het dolen, de treurnis, het strakke beeldkader, het zwart bij elke montageovergang, de vrijwel altijd niet-muziek en het lege slot.

Ik wilde weg, maar de film kluisterde mij meedogenloos.

De film volgt een bejaard echtpaar in de laatste maanden van hun leven waarvan de vrouw dement is en de man bezig is een boek te schrijven over ‘cinema en de droom’: naast de rol van (droom)symboliek in de film laat volgens hem sowieso elke film je in feite dromen (in de bioscoop zit je ook in het donker zonder contact met anderen dus in een soort slaaptoestand). Ook het leven zelf is in zekere zin een droom: het leven is de cumulatie van herinneringen die je verleden vormen maar elke herinnering is een reconstructie van het verleden zodat je leven net zo goed een onwillekeurig verzinsel is als dat een film het leven kan tonen of ‘dromen’. ‘Het leven is een droom in een droom’ citeert de man Edgar Allan Poe (wiens werk dan ook verrassend postmodern is). Voor de demente vrouw geldt dit vrij letterlijk: zij heeft zelfs geen houvast in de herinnering meer zodat zij het contact met de werkelijkheid en haar leven geheel is verloren.

De film begint – zoals vroeger gebruikelijk was – met de credits en ofschoon die te snel gaan om te kunnen lezen haalde ik er een paar oude films zoals Metropolis (1927) van Fritz Lang en Une Femme Est Une Femme (1961) van Jean-Luc Godard uit alsmede het lied Mon Amie La Rose (1964) van Françoise Hardy uit: ook deze film is gebaseerd op het verleden en als een film over films ook een droom in een droom (en wat het verhaal betreft is hij sterk autobiografisch dus een herinnering van de regisseur Noé zelf). De film zelf opent met een tweedeling van het scherm, snel volgt er een intermezzo van een filmpje waarin Hardy het lied Mon Amie La Rose zingt, waarna de rest van de film weer het tweedelige scherm heeft en begint met het ontwaken van het echtpaar terwijl op de radio een gesprek plaatsvindt over rouw (dat we ons ontdoen van het dode lichaam maar bij wijze van wondgenezing de band met de overledene internaliseren en dat we in onze maatschappij de dood wegstoppen in plaats van betekenis te geven) en trauma (die als een wond die open blijft zich onderscheidt van de herinnering doordat alleen die laatste telkens een nieuwe reconstructie krijgt naarmate we ouder worden). Vormgeving en inhoud ademen sterk Godard uit want even experimenteel (credits eerst, vervreemdend liedintermezzo, diep gesprek terwijl we het echtpaar zien plassen en we het gesprek niet altijd kunnen volgen, etc) als diepzinnig: het lied gaat over de dood en de film wil duidelijk de dood nu eens niet wegstoppen maar is haar onderwerp waarvoor we betekenis moeten zoeken terwijl de tweedeling van het scherm het verschillende perspectief van het echtpaar (en later ook anderen) weergeeft zoals we in de huidige ‘postmoderne’ wereld allemaal een eigen perspectief en een eigen betekenisgevende bubbel hebben terwijl we tegelijk onze aandacht niet meer kunnen richten op één ding zoals we ook bij deze film voordurend twee schermen in de gaten moeten houden. Daarbij gaat je aandacht automatisch naar wat de man ziet en doet want zijn activiteiten zijn betekenisvol: de vrouw in haar demente schemertoestand loopt slechts verdwaald rond en doet vooral betekenisloze en nutteloze dingen.

Na dit overdonderende begin wordt de film echter tamelijk monotoon omdat we alsmaar – en de film duurt lang – naar de alledaagse beslommeringen en problemen van het echtpaar kijken op twee schermen, met name hoe de man en hun zoon worstelen met wat te doen met de vrouw die vanwege haar toestand niet meer te handhaven is terwijl verhuizen naar een verpleeghuis juist het verleden – het huis vormt hun verleden – en dus hun leven definitief zou afbreken. Daarbij wil hij toch bij haar blijven, ook al leven zij in verschillende werelden, zelfs als ze samen zijn want communicatie is nauwelijks meer mogelijk, zoals benadrukt door de verschillende schermen: zij is niet alleen vervreemd van de werkelijkheid maar ook van haar man en zoon die ze niet eens meer herkent (hetgeen wellicht ook voor ons geldt in ons postmodern narcisme). De monotonie, die ook wel levensecht is, maakt de situatie misschien ook wel indringender – er wordt ook heel goed geacteerd – maar de inspiratie van Godard qua experimentele vondsten vindt in ieder geval geen vervolg: wel lijkt de film op Godards film Une Femme Est Une Femme die al liet zien dat de liefde tussen man en vrouw ook een strijd is waarbij de vrouw minstens zo wreed kan zijn als de man en ieder z’n eigen waarheid heeft.

De verwijzing naar de film Metropolis dringt zich niet alleen visueel op doordat het affiche ervan telkens in beeld verschijnt: die film speelt zich af in een dystopisch Bijbels Toren van Babel met tweedracht tussen handen (arbeiders) en hersenen (kapitaal) met als boodschap dat het hart (de Messias) nodig is om te bemiddelen. In Vortex takelen de hersenen van de vrouw af en heeft de man een hartprobleem waardoor ze in een dystopische Toren van Babel leven: de liefdevolle maar getroubleerde zoon moet optreden als de bemiddelende Messias. Maar de dood is onafwendbaar waarbij ook de hulpeloosheid en verlatenheid van ouderen in onze vervreemde en kille samenleving een thema lijkt: het leven als droom in een droom is een uitdrukking hoe mooi het leven samen kan zijn – naast hoe solipsistisch dus eenzaam want afgesloten van andere bewustzijnen we zijn – maar ook hoe kort en efemerisch het leven is.

De film koppelt een nieuwe vorm aan een rijke inhoud en lijkt me Noé's meesterwerk.

Inhoudelijk valt hier best wat goeds in te zien - ik zou dit geen slechte film durven noemen. Maar er is wel een grote maar. Ik vond er simpelweg veelal geen drol aan. Veel te lang, oninteressante gesprekken, saai camerawerk, visueel ook weinig te beleven (mede door het formaat van kadertjes) ondanks een van m'n favoriete DOP's, scènes die maar duren en duren. Ook dat split screen, hoewel sterk bedacht, vind ik richting het einde ook minder zuiver gebruikt en dan wordt het meer een gimmick. Enkele momenten springen er wel uit, in het begin is nog wel prima sfeerschepping en richting het einde zitten enkele sterkere scènes. Maar ook onnodig drama dat niet past, afleidt en de lange film nog langer maken. Denk aan dat gedoe met die zoon en drugs (waarom?) of hier en daar een opmerking over een affaire van vroeger. Ook niet nodig, tenzij Noé graag allerlei persoonlijke dingen kwijt wilde maar het blijven slechte keuzes. 2,0*.

Noé blaast split screen nieuw leven in deze interessante, maar slechts deels geslaagde relaas van Lui [Dario Argento], een filmmaker met hartklachten, en echtgenote Elle [Françoise Lebrun], die in een gevorderd stadium van Alzheimer zit dat ze goed in de gaten moet worden gehouden. Links zien we Lui zijn dag doorlopen, rechts volgens we Elle in scènes waarin regelmatig niets interessants gebeurt en die je geduld dan ook behoorlijk op de proef stellen. De beste momenten zijn die waarin zoon Stephane [Alex Lutz] probeert het lijm te zijn tussen zijn vader en moeder (Noé gebruikt split screen regelmatig om de figuurlijke afstand tussen Lui en Elle te visualiseren).

Sterker dan "The Father". Pijnlijker ook.

"Ik wil naar huis", zegt de vrouw, terwijl zij zich in huis bevindt. Even later herkent ze haar man niet meer.
Film is opgedragen aan "Voor hen wier brein eerder verloren gaat dan het hart", maar er had evengoed mogen bijstaan " en voor hen die er nauw bij betrokken zijn".

De aftakeling van de vrouw, hoe erg dit ook voor haar is, is tevens een ondraaglijke situatie voor haar man, hier wel geen toonbeeld van hulpvaardigheid (Hij maakt zich zorgen om haar toestand, maar doet er in feite weinig aan en is ook weinig daadwerkelijk bij haar).
Toch is hij een zwakke schakel die eigenlijk op weinig hulp moet rekenen voor hemzelf.

Film is een voorbeeld van het drama dat bij veroudering kan opduiken, een variante op een pijnlijke gezinstoestand die veel even pijnlijke aspecten kan vertonen.

Een aanbevolen film, alleszins.

En wat met de cinema ? Aan die splitscreening moest ik wel even wennen, maar dat ging vlug over en was het genieten, zodanig zelfs dat toen er een vak wegviel ook dat pijnlijk overkwam.
Wanneer beide vakken wegvielen had ik een trieste, maar mooie film gezien die in het slot dan nog zeer de gevoelige snaar bespeelde.

Deprimerende en ellendige film, maar wel uitstekend uitgevoerd door de controversiële regisseur Gaspar Noé. Liefhebbers van zijn kleurrijke en dynamische stijl zullen met Vortex bedrogen uitkomen, maar hij bewijst in ieder geval niet enkel te kunnen scoren met audiovisueel geweld, maar ook qua subtiele levensonderwerpen. De hoofdrollen van Dario Argento, Françoise Lebrun en Alex Lutz worden bovendien uitstekend vertolkt en zorgen voor extra effectieve tragiek naarmate de tweede helft verstrijkt. Jammerlijk is dat Noé veel sequenties nogal uitrekt, waardoor niet elke gebeurtenis boeiend weet te zijn. De extra insteken zoals de affaire evenals het drugsleven van zoonlief rekken het geheel daarnaast onnodig uit met dramatiek die er niet echt toedoet. Het splitscreen-gebeuren levert verder een interessant experiment op en de visuele detaillering is indrukwekkend, maar als fanaat van Gaspars vorige werk bleef ik als kijker uiteraard wel een beetje op mijn honger zitten. Toen de film eindigde heb ik overigens een klein traantje moeten wegpikken, dat verdient natuurlijk een halfje extra.

Interessante Noé, hoewel de mensen die hem niet kennen het waarschijnlijk wat minder bijzonder vinden.

Intrigerend hoe Noé ondanks een totaal ander onderwerp en tempo toch zoveel van zijn typische creativiteit erin kan leggen. Opmerkelijk ook de quotes en achtergrond informatie over de film: Dat Noé gewoon snel een film wilde maken voelt namelijk niet zo. Het feit dat hijzelf een hersenbloeding gehad heeft lijkt me ook verdacht treffend gezien het verhaal.

Vortex kruipte redelijk onder m'n huid, ondanks dat de stijl me niet helemaal lag. Ik ben niet zo van de realistische portretten (of het nou dementie of andere psychologische problemen betreft) aangezien ik al genoeg vergelijkbare verhalen meemaak, die amper overtroffen kunnen worden door fictie gezien de rauwe werkelijke emoties.

Vooral het tempo had ik wat moeite mee, maar gelukkig dankzij de splitscreen was er nog redelijk wat te beleven. Sowieso was de splitscreen een mooi visueel symbolisch gegeven. Ook visueel werd het steeds sterker (lees: mooier) en de dialogen waren erg mooi ingetogen en treffend.

De twee zijplotjes deden mij ook wat minder, maar gaf tegelijkertijd wel wat ademruimte. Aan de andere kant, anders was het misschien nog treffender benauwend geweest.

Acteerwerk subliem, zelfs van Argento, geen idee dat de beste man zo kan acteren.

Toch zie ik liever de gestoorde kant van Noé, maar ik kan me heel goed voorstellen dat juist een hoop mensen deze soort films meer kunnen waarderen.

Gaspar Noé verrast weer met een stijl die zowel gedurfd als verfrissend als effectief is. Slow cinema met een constante splitscreen; situaties krijgen zo extra dimensies, let en fig. Mocht wel iets korter zijn (en meer van de zoon nog misschien).

En hij (Argento) is niet degene met dementie, maar zijn boek over "cinema en dromen" moet wel het vaagste boek ooit zijn. Dat gezegd zijnde, ik zou ook doodgaan als ik in zo'n godverlaten franse stad leefde.

4.25*

Pfoe...Vortex is een film die je dingen vertelt die je eigenlijk wel weet, maar waar je liever niet aan denkt. In bijna tweeënhalf uur wordt de horror van het oud zijn met gebreken meedogenloos aan de kijkers opgedrongen. Een stijl die een beetje op een gimmick lijkt, maar die heel goed werkt, zowel symbolisch -een liefdevol echtpaar drijft uit elkaar- als filmisch, het heeft echt meerwaarde de chaos te voelen.

Fantastisch acteerwerk van Argento, die me wel echt verrast, en Lebrun als de dementerende echtgenote. Overigens wordt de naam van haar ziekte geen moment genoemd, alsof iedereen bang is de naam uit te spreken. Confronterende, unieke film die bij momenten moeilijk te kijken was -de minutenlange hartaanval was met name vrij afschuwelijk- maar ik ben wel blij dat ik hem zag. Films zijn vaak een vorm van escapisme, hier is het andersom. De kale werkelijkheid, waarin een leven op nare wijze tot een einde komt, het huis dat een druk en cinefiel leven verraadt wordt leeggehaald en dan is het FIN.