Un Pays Qui Se Tient Sage (2020)

Het onderwerp van de documentaire is interessant, temeer nu ook Nederland met de recente avondklokrellen heel even Franse toestanden heeft gekend: in Frankrijk is er echter een soort traditie van rellen en geweld hetgeen mythologisch is geworteld in de Franse Revolutie waarmee de Franse Republiek op gewelddadige wijze werd gevestigd. De documentaire is echter wat irritant in z’n extreme eenzijdigheid, want er komen vrijwel alleen radicaal-linkse mensen voor de camera die vertellen dat het geweld van de relschoppers legitiem is en het geweld van de politie niet. Dat komt denk ik niet alleen omdat namens de Staat niemand wilde spreken maar ik vermoed dat de filmmaker zelf ook radicaal-links is. Rutte had geen behoefte aan sociologische duiding maar in deze documentaire krijgen de sociologen niet alleen ruim baan maar zij verklaren niet alleen de rellen maar rechtvaardigen ze ook terwijl de politie niets goed kan doen.

De documentaire begint met Webers bekende uitspraak dat de moderne Staat het monopolie op geweld heeft. We leren dat hij werd geïnspireerd door Trotski’s uitspraak dat de Staat berust op geweld en dat Arendt vond dat legitiem geweld op legitieme macht berust. En volgens de mensen in deze documentaire heeft de Franse regering wel formele maar geen inhoudelijke democratische legitimiteit omdat bv. de huren worden verhoogd hetgeen Staatsgeweld is tegen het volk. Dan is er het mooie verhaal van Genet die als voorwoord voor een boekje over de Rote Armee Fraktion beschreef dat geweld bij het leven hoort, zoals een bloem met geweld uit de knop breekt, maar dat de Staat niet gewoon gewelddadig maar wreed is. De wrede Staat doet de arme burger constant veel pijn en dat kan niet anders dan in geweld resulteren: de burger kan dat geweld op zichzelf toepassen (depressief worden en zelfmoord plegen), zijn familie iets aandoen of – en dat is beter – tegen de politie richten. In dat verband zegt een intellectuele relschopper het ook mooi: Foucault leerde ons de microfysica van de macht waarbij we voortdurend onderworpen zijn aan onzichtbare krachten die ons onderdrukken en disciplineren, maar het mooie van het rellen is dat dan opeens die onderdrukkende macht zichtbaar en tastbaar voor je staat in de vorm van de politie! Een socioloog vult hem aan dat Foucault leerde dat de moderne burger ook wordt gedisciplineerd doordat hij als in een panopticon aldoor mogelijk wordt bespied, maar dat de smartphones die relatie tussen Staat en burger symmetrisch maakt omdat nu ook de politie wordt gefilmd. De documentaire toont aldoor filmpjes van politiegeweld die burgers hebben gemaakt.

Kortom, volgens de documentaire komt het illegitieme geweld niet van de relschoppers maar van de politie die niet het volk maar de machthebbers zou beschermen. Het geweld van het rellen is immers puur symbolisch: het belaagt de politie als symbool van de Staat en de winkels als symbool van het kapitalisme. Het volk koelt terecht zijn woede op die symbolen en heeft geen kwaadaardige intentie om een politieagent werkelijk te doden en de winkeleigenaar krijgt toch wel z’n geld van de verzekeraar.

Tot slot wordt nog een interessante parallel getrokken met Poetins Rusland: Poetin schampert vrolijk dat als democratie geen politiegeweld kent Frankrijk veel minder democratisch is dan Rusland. Dat komt natuurlijk omdat Poetin alle mogelijke relschoppers al laat arresteren voordat ze kunnen rellen: er is een reëel risico dat ook Westerse landen – uit naam van veiligheid en vrijheid – deze preventiestrategie gaan overnemen om het geweld op straat c.q. de verstoring van de openbare orde te stoppen zodat er helemaal geen demonstratierecht meer zal zijn. Sowieso is alles wat de politie doet al een schending van de mensenrechten volgens deze documentaire, waaronder het preventief vastzetten van mensen die met wapens naar demonstraties willen komen.

Ik denk overigens dat het buitenproportionele politiegeweld voortkomt uit onmacht, frustratie en doodsangst bij politieagenten als ze tegenover een rellende menigte staan of in de banlieus moeten werken waar ze constant worden belaagd. Dat ze dan soms die extra tik geven is om aan te geven dat de politie de baas is en het geweld tegen de politie moet stoppen. Het resultaat is echter averechts want elke extra tik wordt – zoals ook in deze documentaire – opgevat als bruut politiegeweld dat nog meer geweld tegen de politie rechtvaardigt. Zo ontstaat een escalatie richting een burgeroorlog, maar ik denk dat de politie weinig keus heeft: niets doen of ‘proportioneel’ optreden is geen optie als een woedende menigte een complete wijk vernielt omdat een Staat niet kan tolereren dat het rellen niet stopt.