Nuri Bilge Ceylan

Ben wel benieuwd naar zijn werk. Van welke regisseur heeft hij veel weg?

De Turkse filmmaker Nuri Bilge Ceylan (Istanbul, 1959) houdt zich net als zijn grote voorbeelden Bergman en Tsjechov bezig met de grote levensvragen: ‘hoe vullen we ons leven in?’, ‘hoe kunnen we onze idealen in overeenstemming brengen met de dagelijkse teleurstellingen van het echte leven?’ en ‘hoe verhouden we ons tot onze familie en vrienden?’. Vervreemding en de monotonie van het menselijk bestaan vormen de belangrijkste thema’s in zijn werk, dat verder gekenmerkt wordt door zijn fotografische kwaliteit. Met ONCE UPON A TIME IN ANATOLIA won hij vorig jaar de Grote Prijs van de Jury in Cannes. Voor Lumière Magazine aanleiding voor een portret.

Korte biografie

Zoals veel jongeren worstelt Nuri Bilge Ceylan na het afronden van zijn universitaire (ingenieurs)opleiding met de vraag hoe hij de rest van zijn leven moet invullen. Ceylan wijkt uit naar Londen, werkt een tijdje als ober en vertrekt daarna naar Kathmandu; een eenzame ziel op zoek naar een doel in zijn bestaan. In Kathmandu wordt hij verteerd door heimwee naar Turkije en hij keert terug naar Istanbul. Hij vervult zijn militaire dienstplicht en herontdekt zijn liefde voor zijn thuisland. Hierna begint Ceylan een universitaire filmopleiding die hij financiert met zijn inkomsten als commerciële fotograaf. Ceylan is dan al een dertiger en een van de oudste studenten op de universiteit. De opleiding rondt hij niet af, maar hij begint wel aan een carrière als filmmaker.

Filmografie

Zijn eerste korte film KOZA wordt meteen op het filmfestival in Cannes vertoond. Hierna maakt hij drie films die inmiddels als zijn ‘provincie-trilogie’ bekend staan: KASABA (1997), CLOUDS OF MAY (1999) en UZAK (2002). De slotfilm uit de cyclus – UZAK – wordt Ceylans doorbraak. Sinds UZAK is de Turkse filmmaker een vaste waarde in de line-up in Cannes. Met name in de eerste jaren van zijn carrière houdt Ceylan er een heel strikte do-it-yourself mentaliteit op na, waarbij hij voor alle technische aspecten van het filmmaken (camerawerk, montage) zelf verantwoordelijk is. Distributeurs van UZAK zijn verrast als blijkt dat Ceylan zelf de onderhandelingen over de filmrechten voert. Tegenwoordig werkt hij met grotere crews en financiert hij zijn films niet meer zelf, maar nog altijd is Ceylan heel nadrukkelijk de auteur van zijn films.

Fotografie

Ceylan is behalve filmmaker ook fotograaf (zie www.nuribilgeceylan.com voor een indrukwekkende impressie van zijn werk). De hand van de fotograaf is in al zijn films zichtbaar. Gestileerde panoramabeelden zijn Ceylans handelsmerk geworden: de nietige, tot eenzaamheid gedoemde mens tegen het decor van een dreigende wolkenlucht boven een onstuimige Bosporus. Zijn beeldtaal wordt gedomineerd door lang aangehouden, zorgvuldig gekaderde shots die vaak net zo lang duren als de scène zelf. Ceylans films bevatten weinig dialogen. Ceylan gelooft niet in het gesproken woord. In een interview met Sight & Sound wijst hij erop dat mensen bijna altijd liegen en dat de waarheid juist te vinden is in datgene wat niet uitgesproken wordt.

Ook van muziek moet Ceylan niets hebben; hij vindt het een lapmiddel dat door cineasten misbruikt wordt als ze geen filmische middelen kunnen vinden om zich uit te drukken.

Autobiografische films?

Met name de vroege films van Ceylan bevatten autobiografische elementen. Het hoofdpersonage in zijn vroege films KASABA en CLOUDS OF MAY is een filmmaker die de littekens van Ceylans eigen leven draagt. Het autobiografische karakter van deze films wordt nog verder versterkt door het feit dat de cast van de films bestaat uit kennissen en familieleden, inclusief zijn ouders en zijn echtgenote Ebru Ceylan.

Een eerste hoogtepunt in Ceylans oeuvre is UZAK, een melancholieke film over een gedeprimeerde fotograaf (wederom een alter ego van Ceylan) die in zijn appartement in Istanbul gezelschap krijgt van een jongere neef. De fotograaf, Mahmut, droomde er ooit van kunstzinnige films à la Tarkovski te maken, maar van dat ideaal is weinig terechtgekomen. Tussen zijn fotografiewerk door hangt hij lusteloos voor de televisie. Zijn neef blijkt uit hetzelfde lamlendige hout gesneden. Elke poging tot communicatie is tot mislukken gedoemd. De film werd in Cannes onderscheiden met de Grote Prijs van de Jury; de hoofdrolspelers deelden de Prijs voor de Beste Acteurs.

Een stijlbreuk

Na IKLIMLER – een extreem eerlijke en pijnlijke analyse van een stukgelopen relatie, met Ceylan zelf en zijn echtgenote in de hoofdrollen – blijkt THREE MONKEYS opeens een stijlbreuk. Deze film noir over een politicus die zijn chauffeur laat opdraaien voor een dodelijk verkeersongeluk dat hijzelf heeft veroorzaakt, bevat meer plot dan alle films die hij daarvoor maakte samen. Met ONCE UPON A TIME IN ANATOLIA blijkt dat Ceylan inderdaad de autobiografische rode draad die door zijn oeuvre liep, definitief(?) heeft losgelaten. Het maakt nieuwsgierig naar wat de Turkse grootmeester de komende jaren nog voor ons in petto heeft.