Meningen

Bikkelharde en deprimerende film over het leven van een straatarm kind zonder papieren in het Midden-Oosten. Dat kinderarmoede en vluchtelingschap afgrijselijk zijn, ligt voor de hand, maar Capharnaüm maakt er een punt van om dat 2 uur lang in hartverscheurend detail toe te lichten.

Veel meer dan dat heeft de film eigenlijk niet in huis. Er wordt vooral lang en breed ingegaan op de verschillende mensonterende situaties waarin mensen in deze laag van de bevolking zich bevinden. Daar heb ik gerust oor naar en hart voor, maar die boodschap is na een uurtje wel meer dan duidelijk, en dan zit je nog maar halverwege. Qua plot is de rechtszaak een potentieel interessante premisse die mijn aandacht trok, maar uiteindelijk heeft deze weinig om het lijf. (Als jurist vond ik het een beetje een malle bedoening dat er niet eens duidelijk was wát er nu precies gevorderd werd tot het uitgesproken werd door de eiser in de rechtszaal, een eis die in de echte wereld nooit tot een rechtszaak had kunnen leiden, maar dit terzijde.)

Voor mij had het dan ook gerust een half uur korter gemogen zonder aan kracht te verliezen. Nu zat ik meermaals op de klok te kijken tot de lijdensweg voorbij was. De moderne klassieker die de score hier en op IMDb doet vermoeden, zie ik er dan ook niet in. Zain, de 12-jarige hoofdrolspeler, kwijt zich wel geweldig van zijn rol. Een pienter mannetje met veel karakter en moed dat helaas in een uitzichtloos leven is geboren. In West-Europa mag daar best eens wat meer stil bij worden gestaan.

Zoals andere gebruikers zat ook ik halverwege de film naar de klok te kijken met de vraag: waar gaat dit over/naartoe? Niet dat die eerste helft slecht is, maar pas in de tweede helft wordt eigenlijk duidelijk wat de boodschap van deze film is: oorlog is roemloos, verderfelijk, bruut en allesverwoestend. Er zijn geen helden, er is alleen horror.

We zien Florya afglijden van naïeve jongen met dromen van heldendaden en patriottisme tot een afgestompt leeg omhulsel van zichzelf met een ziel die bijna tot de grond is vernietigd. Bijna, want op het einde laat hij zien dat hij zijn menselijkheid toch nog net niet helemaal verloren is (tevens het enige heel kleine lichtpuntje in de film).

Lastige film dus om te beoordelen. De tweede helft plaatst de eerste weer in een ander licht, maar of dat nu voldoende is om de speelduur en het best wel trage tempo te rechtvaardigen heb ik mijn twijfels bij. Het is ook een film die in je kleren kruipt, dus aan een herziening heb ik niet onmiddellijk behoefte. Wel een imposant werkstuk dat eigenlijk iedereen eens gezien zou moeten hebben.

Naar aanleiding van kerstavond heb ik deze net voor het eerst gezien en wat een prachtfilm is dit zeg! Deze katapulteert zichzelf rechtstreeks in het kleine kransje van mijn persoonlijke absolute favorieten. Wat mij zo bevalt, is dat dit geen typisch kerstfilmpje is; het duurt zelfs 75 minuten vooraleer Kerstmis nog maar echt ter sprake komt. Nee, dit is veeleer een herkenbaar menselijk drama met de juiste dosis humor over de ups en downs van het leven dat zijn ontknoping toevallig en toepasselijk kent op kerstavond.

Veel oudere films spreken mij minder aan omdat ze wat gedateerd aanvoelen na zoveel jaren, maar dat is hier absoluut niet het geval. De dialogen zijn scherp, het acteerwerk sterk, de personages uit het leven gegrepen, en audiovisueel blijft het anno 2020 uitstekend overeind. Ook de romance tussen George en Mary (wat een klassedame trouwens, die Donna Reed) was ik helemaal aan verkocht, enerzijds dankzij het voortreffelijke script, anderzijds vanwege de chemie tussen de acteurs die van het scherm af spat.

Wat deze film mijns inziens vooral zo tijdloos maakt, zijn de universele thema's. Naast het voorgenoemde liefdesverhaal wordt hier zo veel aangesneden dat het moeilijk is om het allemaal ineens op te noemen. Onbaatzuchtigheid, vriendschap, nederigheid, hard werk, empathie met minder bedeelden, ambitie, dromen, reislust, maar ook desillusie, tegenslag, armoede, economische depressie, frustratie met het werkelijk bewandelde levenspad t.o.v. het geplande, ... De film weeft al deze zaken zo zorgvuldig door elkaar dat het allemaal tot zijn recht komt, iets wat slechts zeer weinig films met succes weten te doen.

Memorabele scènes dan ook in overvloed, om er maar een paar te noemen: een jonge George (knap acteerwerk van het jongetje trouwens, ik werd er zowaar wat emotioneel van) die de oversture drogist met de pas overleden zoon behoedt voor de grootste vergissing van zijn leven; de raad van bestuur waarop George tegen wil en dank als enige Potter tegengas geeft omdat hij ziet hoe die het dorpje uitperst voor zijn eigen gewin; de "run on the bank" waarbij George er alles aan doet om de Buildings & Loan overeind te houden; de geïmproviseerde "huwelijksreis" in het verlaten huis; George die uitvliegt tegen zijn gezin op kerstavond omdat het hem allemaal te veel wordt; en uiteraard het einde, waarover hieronder meer.

Ik lees hierboven vooral wat kritiek op de meer "zoete" elementen van deze film. Maar ik vind dat wanneer de film echt vol op de emoties speelt (met name tijdens de ontknoping van de film, wanneer iedereen waar George ooit zijn nek voor heeft uitgestoken hem rijkelijk komt terugbetalen in zijn moment van hoogste nood), het na alle tegenslag tweehonderd percent verdiend is dat George eindelijk eens wat goed karma terugkrijgt. De film sleurt je helemaal mee de put in om je dan met een knal terug de stratosfeer in te lanceren en de uitwerking ervan is meesterlijk. Zeker na een zwaar jaar als het huidige is er wat mij betreft niks mis met wat ongegeneerde warmte en optimisme.

Meer dan terechte klassieker. Deze bekijk ik zéker nog opnieuw in de volgende kerstperiodes.

Naar aanleiding van mijn eerste bezoek aan Rusland vorig jaar, dat heel goed beviel, ben ik me wat meer beginnen verdiepen in de taal, cultuur en geschiedenis van dit unieke land. Toevallig had ik het boek Oorlog & Vrede nog staan in mijn boekenkast, jaren geleden opgepikt voor een prikje wegens de overbekende titel en auteur, maar nooit verder geraakt dan een paar tientallen pagina's door de schrijfstijl en veelheid aan personages. Dit jaar, met wat meer tijd om handen door voor de hand liggende redenen, dan maar eens mijn tanden erin gezet en het volledige epos over de loop van een half jaar uitgelezen. Toen ik te weten kwam dat er een Russische megafilm/miniserie-verfilming van bestond, moest ik deze dan ook wel gaan bekijken.

Vooreerst moet ik zeggen dat wat kennis van de geschiedenis in kwestie en/of het lezen van het boek op voorhand zeker aangewezen is. Ik kan mij voorstellen dat dit verhaal voor de volledige leek anders moeilijk, zo niet bij vlagen onmogelijk, te volgen is. Zelfs met een speelduur van bijna zeven uur voelt het nog alsof je maar een "korte", eerder fragmentarische samenvatting van het verhaal voorgeschoteld krijgt.

Dit komt vooral doordat er weinig tot geen context wordt gegeven bij de gebeurtenissen die hier plaatsvinden. Napoleon en de Fransen vechten tegen de Tsaar en de Russen en dat leidt af en toe tot veldslagen en plundering, daar blijft het dan wel bij. Zij die meer omkadering of uitleg hadden gewenst (zoals Tolstoj wel geeft in het boek) over het hoe en waarom van dit alles, zullen op hun honger blijven zitten bij deze verfilming. Ook individuele scènes (zoals bijv. de soldaten die zich ineens massaal naakt in het water storten om zich te verfrissen) komen plots voorbij, zonder enige duiding, waardoor deze film meer dan eens als een aaneenschakeling van losse scènes voelt eerder dan een coherent verhaal.

Met betrekking tot wat er dan wél aan bod komt in de film, blijft Bondarchuk (regisseur en speler van het hoofdpersonage Pierre) grotendeels hondstrouw aan het boek, op het levenloze af. Gebeurtenissen, dialogen, en zelfs gedachten van de personages worden zowat letter voor letter gereproduceerd. De gulden regel "show, don't tell" wordt hier geregeld met de voeten getreden door het veelvuldig gebruik aan voice-over waarbij de gedachten en gevoelens van de personages op een dienblaadje worden gepresenteerd. Dit werkt in een boek, maar veel minder in een film, waar het stijf en gekunsteld overkomt. Ik had dan ook liever gezien dat de regisseur wat was afgeweken van de strikte vorm van het boek en meer subtiel door middel van dialogen, suggestie en mimiek van de acteurs zijn boodschap had proberen over te brengen.

Daarnaast heb ik ook mijn twijfels bij sommige castingkeuzes. Ik las dat Bondarchuk deze gelegenheid wou aangrijpen om iets oudere acteurs uit de Russische cinema opnieuw hun moment in de spotlight te geven, maar dat leidt voor mij tot een reeks miscasts. Zo spelen Bondarchuk en Tikhonov (respectievelijk 45 en 37 bij het uitkomen van deze film) Pierre en Andrej, personages die waarschijnlijk in het begin/midden van hun twintiger jaren zijn in het begin van het boek. Als ze dan beiden verliefd worden op tienermeisje Natasja in deel één, is dat op zijn minst een beetje creepy te noemen. Idem voor de actrice die Hélène speelt, die te oud is en (bot gezegd) niet knap genoeg voor dat personage, in het boek een jongvolwassen verleidster die alle hoofden doet draaien met haar schoonheid. Ook Nikolaj en Marja, wiens rollen hier fel gereduceerd zijn t.o.v. het boek, komen niet echt uit de verf. Andere acteurs, als Koetoezov, Anatole Koeragin en de vader van Andrej, waren dan wel weer helemaal geknipt voor hun rol.

Ik geef hierboven vooral kritiek. Wat maakt deze verfilming dan wel het kijken waard? Louter de waanzinnige schaal van het hele gebeuren. Bondarchuk leed naar verluidt twee hartaanvallen bij het maken van deze film, en dat is niet onbegrijpelijk als je ziet wat voor titanische productie dit was. Dit heeft veel geld gekost, en dat is er aan te zien, met opvallende sets, kostuums, duizenden figuranten, en kwalitatief hoogstaand camerawerk. Dit was o.a. één van de eerste films waarbij camera's werden gemonteerd op honderden meters lange lijnen om vervolgens met halsbrekende snelheid over het landschap heen te zoeven, en dat levert cinema op om van te smullen.

De veldslagen in deel 1 en 3 zijn imposant gefilmd, met wijde shots van troepen zo ver het oog kan zien die elkaar te lijf gaan met kanonnen, paarden en bajonetten. Een filmliefhebber die zich beseft dat dit zonder computereffecten in elkaar gestoken is, kan niet anders dan het schouwspel met open mond aan te zien. De oorlog wordt in beeld gebracht als één grote chaos waarbij Russen en Fransen amper van elkaar te onderscheiden zijn, maar dat is dan weer eerder in lijn met Tolstojs filosofie dat oorlog een rommelboel is waarbij keizers en generaals slechts de illusie van controle over hun manschappen hebben. De beelden van de adellijke bals in deel 2 of van Moskou dat in brand staat en geplunderd wordt in deel 4 zijn evenzeer spectaculair op hun eigen manier.

Toch ben ik uiteindelijk wat teleurgesteld in deze verfilming. Dat komt vooral doordat ik me te weinig kon inleven in de personages, doordat die nooit de kans krijgen om boven hun strakke keurslijf van boekpersonage uit te stijgen. Er wordt bij vlagen ook nogal melodramatisch geacteerd, op het komische af. Dit ontbreken van een sterk persoonlijk menselijk aspect zorgt ervoor dat ik het waarschijnlijk helaas bij één kijkbeurt van dit filmepos zal houden.

Mixed martial arts als vehikel voor een ontroerend familiedrama.

Na acht jaar was deze film aan een herziening toe, en hij bevalt me nog beter dan de eerste keer. Toen was ik er vooral op uit om spectaculaire actie te zien, nu wist ik op voorhand al dat de personages en hun relaties eigenlijk het hart van de film vormen. Hardy, Edgerton en Nolte kwijten zich allen uitstekend van hun rol en slepen je mee in een tragisch verhaal over een familie verscheurd door alcoholisme en huiselijk geweld. Hardy is een razende stier die van zich afschopt omdat hij door iedereen in de steek is gelaten, Edgerton is een man met zijn rug financieel tegen de muur, en Nolte probeert wanhopig de brokken te lijmen met zijn zoons terwijl hij vecht tegen zijn eigen demonen. Knap ook om te zien hoe zowel Hardy als Edgerton zich in vorm gewerkt hebben om als geloofwaardige vechters voor de dag te komen hier.

Het is tekenend voor de sterkte van de film hoe snel meer dan 2 uren voorbij vliegen, ondanks het feit dat het eigenlijke MMA-toernooi pas na 75 minuten een aanvang neemt. Dat gedeelte van de film verloopt dan wel grotendeels voorspelbaar, met de broers die tegen de verwachtingen in de finale halen en die tegen elkaar uitvechten, maar het stoort geenszins. Er zijn nu eenmaal maar zo veel richtingen die je uit kan met een sportfilm. Ik las recent in een boek dat authenticiteit belangrijker is dan originaliteit. Dat gaat wat mij betreft ook hier op.

De climax van de film is natuurlijk puur Hollywood (zo weet ik ondertussen bijvoorbeeld dat bij dit soort evenementen altijd een dokter aanwezig is, die nooit zou toelaten dat Tommy met een overduidelijk gebroken schouder verder vecht na de derde ronde) en übersentimenteel, maar het komt wel aan. Ik zat zowaar met een brok in de keel toen Tommy afklopte nadat hij, na zijn vader, ook van zijn broer een simpele "I love you" te horen kreeg. Familieliefde valt niet te kloppen (pun intended).