Meningen

Mijn verwachtingen waren laag want de vorige film van de regisseur, Take Me Somewhere Nice (Film, 2019), vond ik maar zozo en de kritieken suggereerden dat deze film aan hetzelfde euvel lijdt, namelijk mooie beelden maar geen boeiend verhaal. En alhoewel de films inderdaad vergelijkbaar zijn qua esthetiek, licht absurdisme, snedige one-liners of dialoogjes en zelfs de thematiek van cultuurbotsing, werkte het bij deze film allemaal wel voor me en is ook het verhaal boeiend: de esthetiek is adembenemend (elk shot lijkt opgezet als een schilderij, veelal in een impressionistische of magisch realistische stijl), de oneliners zijn prikkelend (veelal paradoxaal zoals “ook als je er nooit bent geweest kun je er wel vandaan komen” of “als iedereen aan zichzelf denkt, wordt aan iedereen gedacht”) en de thematiek van cultuurbotsing levert een boeiend verhaal omdat de film het kantelpunt toont van de koloniale tijd naar een Indonesische bevolking die in opstand komt (met de onvermijdelijke Heart of Darkness-thematiek dat de kolonisten zogenaamd beschaving brengen maar in werkelijkheid de bevolking barbaars onderdrukken – niet de inheemsen maar de kolonisten zijn de echte beesten – ook al is de mentaliteitsverandering al merkbaar zelfs als die nog vaak in goede bedoelingen blijft steken: Multituli’s Max Havelaar is nota bene al vele decennia oud) en focust op een paar individuen die verscheurd worden doordat ze in beide werelden leven en daardoor in geen van beide wereld echt thuishoren, waardoor het ongewis is hoe het met hen en daarmee met het hele landgoed afloopt want de patriarch heeft alles nagelaten aan het halfbloedkind dat hij bij z’n Indonesische njai (inheemse huishoudster die ook met de meester slaapt) heeft verwekt (en dat wellicht de nieuwe mens is van de toekomst). Het verval van het kolonialisme wordt ook symbolisch fraai weergegeven zoals met de lijkengeur in het koloniale huis na het overlijden van de patriarch; de film heeft misschien geen originele thematiek maar zit vol originele vondsten (zoals de zelfmoord van de matriarch); zelfs de muziek en geluiden die onder de indringende beelden zijn gemonteerd zijn goed gekozen en versterken het dramatische of onheilspellende effect van de film.

De film is aldus een klein Nederlands meesterwerk en ofschoon hij wel geen Oscar zal winnen, is de film een waardige inzender want bijkans on-Nederlands goed.

De film is een soort Forrest Gump maar in plaats van dat een man verschillende personen uit de geschiedenis is, reist nu een jonge vrouw door een paar Amerikaanse subculturen waarbij ze telkens een nieuwe identiteit aanneemt op basis van haar vorige ervaring. En het is een vrouw hetgeen het belangrijkste lijkt: ze gaat met elke man mee naar een nieuwe ervaring maar die mannen blijken alle seksueel gestoord en ze moet daarbij strijd leveren of slim zijn om de controle te houden (al lijkt ze ook een beetje een ‘slet’ al moeten we dat natuurlijk zien als de ontplooiing van haar vrouwelijke seksualiteit die ze niet laat onderdrukken) waarbij ook de subculturen vanuit vrouwelijke perspectief – vanuit de positie van de vrouw die toch altijd vooral haar lichaam is (en de hoofdpersoon is knap) – wordt bekeken. De film geeft denk ik zo kritiek op het patrarchiaat maar ook op de Amerikaanse cultuur als zodanig: er zijn de nodige schietpartijen en er wordt benadrukt dat we onze identiteit ontlenen aan onze bubbel op social media. In het avontuur met de neo-nazi meende ik een verwijzing naar Nabokov’s Lolita te zien (en natuurlijk naar Nabokov’s voorbeeld Edgar Allen Poe) en mogelijk bevat de film meer verwijzingen naar klassiekers die iets zeggen over de Amerikaanse cultuur. Terwijl de subculturen waar ze in terecht wellicht vanuit de leegte van het Amerikaanse leven iets anders dan sport en nieuws hebben gevonden om in te geloven (een beetje zoals Louis Theroux ze graag onderzoekt) maar daardoor ook wat gestoord of radicaal overkomen – waar de film bij aanhaakt door middel van een licht absurdisme van het verhaal vertellen – is de hoofdpersoon net als de gemiddelde Amerikaanse tiener hedonistisch, verveeld en nihilistisch en lijkt ze niets serieus te nemen. Anders dan Louis Theroux heeft ze geen echte belangstelling in de werelden waar ze in terecht komt en lijkt ze gewoon zo verveeld in het gewone leven dat de gemeenschappen waar ze komt tenminste iets van tijdelijke afleiding geven totdat ze zich weer verveelt en vertrekt. Net als de hoofdpersoon mist de film in die zin een richting: de film lijkt te eindigen als de Odyssee maar weer thuis is alles weer hetzelfde en vertrekt ze weer.

De film wil denk ik behalve de hedendaagse Amerikaanse cultuur vooral een sterke, onafhankelijke eigentijdse vrouw tonen die in dat Amerika schijt aan alles en iedereen heeft en die er alleen op uit trekt om simpelweg een beetje van het leven te genieten. De film is zeker niet slecht – het doet eigenlijk niets verkeerd – maar het grijpt je nergens aan: net als de hoofdpersoon blijf je als kijker een beetje leeg en onverzadigd achter.

Niet de eerste en ook niet de beste film over hoe zwaar kinderen het hebben in een functioneel gezin waarbij ze aan zichzelf overgeleverd zijn maar toch een alleraardigste film. De opname in zwart-wit benadrukt dat hun leven geen rozengeur en maneschijn is, maar de film bevat ook momenten van liefde en warmte. Een wat vroege kerstfilm.

De film gaat over de ziekte van deze tijd: narcisme. Zowel de man als de vrouw van het stel in de film zijn volstrekt narcistisch zodat zij het niet kunnen uitstaan als zelfs de eigen partner heel even aandacht krijgt in plaats van zijzelf waarbij dat narcisme ook in de weg staat van eerlijkheid. Met name de vrouw liegt nonstop en gaat tot het uiterste om in het middelpunt van de belangstelling te komen waarvoor zij bereid is om zelfs haar eigen lichaam kapot te maken omdat slachtoffers nu eenmaal veel aandacht krijgen in onze ‘inclusieve’ maatschappij. Er is overigens een naam voor dit verschijnsel: het syndroom van Münchhausen. De vrouw is dan ook echt ziek want mentaal gestoord. Ze is ‘ziek van zichzelf’ en wordt het ook als het uit de hand loopt, maar dan uit zich het narcisme zich slechts in zelfmedelijden als nieuwe vorm van het narcisme en dat ook een maatschappelijke ziekte is in de vorm van de vele hulpgroepen voor slachtoffers.

De film kaart zo uitdrukkelijk narcisme als maatschappelijke ziekte aan maar doet er niet heel veel verrassends mee (hooguit is de film soms wat verwarrend doordat het fantasie en werkelijkheid door elkaar laat lopen). Al met al is het een redelijke maar ook weinig bijzondere maatschappelijke satire die niet het soms briljante niveau haalt van de vergelijkbare films van Östlund.

Deze film is mogelijk de meeste bizarre maar ook meest briljante film ooit gemaakt. Hij gaat over de desintegrerende regisseur Caden die aan alles lijdt en alles verliest en die besluit een toneelstuk te maken die ‘echt’ is om zichzelf te begrijpen hetgeen een eindeloos Droste-effect geeft: een acteur moet hem en z’n leven spelen die dan, omdat hij de regisseur speelt, zelf weer een nieuwe acteur moet aannemen om hem te spelen ad infinitum. Wat ‘echt’ moet zijn verwordt zo tot een eindeloze verval in onechtheid waardoor het proces wel levensecht de desintegratie van de regisseur weergeeft. De film gaat er ook over we eenzaam zijn en de ander niet kennen, maar dat we ook in hetzelfde schuitje zitten waardoor we tegelijk iedereen zijn hetgeen in het stuk vorm krijgt doordat iedereen de ander speelt.

De film gaat ook over kunst die het leven wil uitdrukken maar daarvoor afstand moet nemen van het leven waardoor realisme en fictie evenals kunst en psychose vanzelf samenvallen: Cadens kunst doet dat door het leven uit te vergroten en die van Adele door middel van miniaturen. Uiteindelijk valt het begrijpen van onszelf samen met onze dood; het einde volgt uit het begin, inclusief onze keuzes, en uiteindelijk volgt onze dood uit onze geboorte. Dat we de werkelijkheid niet kunnen (be)grijpen en we alleen maar kunnen scheppen maakt de film ultiem postmodern.

De film is geniaal in zowel z’n idee als de uitwerking (zelfs elke zin die wordt uitgesproken is een juweeltje), maar ook buitengewoon zwaar: de film is zo moeilijk dat je hem bijna niet voor je plezier kijkt. Maar dat is wellicht ook weer het levensechte ervan, want ook het leven zelf is geen pleziertje.

De film oogt realistisch en die werkelijkheid is deprimerend: de film laat de schrijnende paradox zien van de hulpverlening waarbij een kind onhandelbaar is geworden omdat ze zich in haar thuissituatie in de steek gelaten voelt en zich dan hecht aan haar hulpverleners bij wijze van substituutouders die precies omdat zij niet haar ouders zijn haar ook weer in de steek moeten laten en haar zo alleen maar opnieuw traumatiseren. Er lijkt geen ontsnapping mogelijk uit deze vicieuze cirkel en je kunt je levendig voorstellen dat als zo’n meisje niet in een gesloten instelling eindigt ze op straat komt en daar snel een fout vriendje zal krijgen – eindelijk iemand die er altijd voor haar is! – door wie ze aan de drugs en in de prostitutie raakt.

De film heeft aldus een confronterende boodschap en de jonge actrice speelt voortreffelijk. Wel is de film eentonig en langdradig in z’n aaneenschakeling van soortgelijke agressieaanvallen en vluchtpogingen, hoe dramatisch die op zichzelf ook zijn. En waar je een goed einde verwacht of in ieder geval hoopt, nu het met de hulpverlener Micha bijzonder goed lijkt te klikken, neemt de film zelfs niet die wending waardoor de film net zo uitzichtloos eindigt als ie begon.