Die Mörder Sind unter Uns (1946)

Beklemmende film over het leven in Berlijn kort na de capitulatie. De beelden van de kapotgeschoten stad zijn ijzingwekkend. Dat geldt van lieverlee al evenzeer voor het verhaal, waarin een voormalige Duitse legerdokter weer oog in oog komt te staan met de personificatie van een levensgroot trauma uit de oorlog. De verhaallijn over zijn relatie met een jonge vrouw komt niet echt uit de verf, maar dat is van minder belang en kan dan ook niet verhinderen dat ik dit een indrukwekkende film vind, mede gelet op de tijd en de omstandigheden waaronder hij gemaakt is. Te meer ook omdat de boodschap van Wolfgang Staudte over oorlogsmisdadigers, die na de oorlog vrijwel meteen weer met succes aan de slag konden, niet mis te verstaan is.

De eerste Duitse oorlogsfilm na WO II ? Naar verluidt waren de geallieerden niet zo opgezet met deze film (waren het de beelden van het in flarden gebombardeerde Berlijn en/of de ellende van de burgerbevolking ?) die het heeft over na-oorlogse trauma's en zeker over het feit dat misdadigers in het gebeuren daar achteraf geen hinder van ondervonden en zelfs als gewaardeerde burgers verder zelfgenoegzaam door het leven stapten.

Knappe, realistische film. Lang geleden dat ik nog "der Knef" aan het werk zag.

De eerste speelfilm in Duitsland na de beëindiging van de tweede wereldoorlog en wat een binnenkomer! Meesterlijk werk van Wolfgang Staudte die zowel instond voor de regie als het scenario. In de jaren dertig mag dan het allergrootste talent Duitsland ontvlucht zijn, wie achterbleef wist verdomd nog steeds goed genoeg hoe een film te schieten. Die Mörder Sind Unter Uns wordt qua genre gerekend onder de Trümmerfilme maar in feite gaat het stilistisch om een diep expressionistische film. Heel de film lang wordt een wondermooi spel van licht en schaduw gespeeld, versterkt door de spookachtige uitstraling van de puinhoop die Berlijn op dat moment is. Er zijn de lage hoek camerastandpunten die dreiging benadrukken en er wordt gebruik gemaakt van beklijvende close-ups. Ook de kadrering van de camera draagt bij aan de expressionistische feel, alsof alles schots en scheef staat. Das Cabinet des Dr. Caligari (1920) is nooit ver weg. Eveneens opvallend vind ik de wijze waarop scènes dikwijls in beeld worden gebracht met op de voorgrond één of ander (uitgezoomd) voorwerp of deel van een persoon, wat bijdraagt aan de ruimtelijke oriëntatie van die scènes. Staudte zal wel niet de eerste geweest zijn die het zo in scène zette maar toch.

Het scenario zelf is een catharsis voor het trauma dat Duitsland te verwerken heeft, en dit met het oog op de wederopbouw die eraan komt. Elk personage heeft zijn of haar geschiedenis en moet met de anderen trachten samen te leven of te overleven. In hoofdzaak draait deze film rond Ernst Willem Borchert, getraumatiseerd soldaat/arts, die zijn ex-kapitein Arno Paulsen terugvindt in het burgerleven en met enkele demonen wil afrekenen. Schitterende rollen van de heren alsook van Hildegard Knef als ex-concentratiekampgevangene (al blaakt ze misschien wat veel van gezondheid voor die rol). Zij heeft in de film een soort relatie met Ernst Willem Borchert waarvan de uiterlijke verschijningsvorm evenzeer de innerlijke toestand van Borchert weergeeft.

Conclusie. Die Mörder Sind Unter Uns knoopt aan bij de traditie van de grootste (vooroorlogse) Duitse filmmakers en vertelt binnen een uniek kader een verhaal dat zeer de moeite waard is om verteld te worden. Interessant ook dat de film gemaakt werd in een scharnierpunt van de recente Duitse geschiedenis (1946-1949) op een moment dat het land nog in puin ligt, en de verdeling in een oostelijk en westelijk deel nog niet definitief beslecht is.

Goed spel van de cast en indrukwekkende beelden van kapot geschoten Berlijn, en een verrassend scenario: terwijl de meeste inwoners berooid en getraumatiseerd zijn is een oorlogsmisdadiger alweer met frisse moed aan de toekomst begonnen. Jammer genoeg wordt de film ontsierd door het einde, kennelijk te danken aan de Sovjet-censuur. Niet eens zozeer dat Brückner wordt gespaard, maar dat laatste gesprekje tussen Susanne en Hans, als een soort Postbus 51 boodschap in de film gefrommeld, het valt totaal uit de toon. Jammer, want zo is het toch een beetje een anticlimax.

Ik dacht trouwens eindelijk mijn eerste Oost-Duitse film te hebben gezien, maar had even over het hoofd gezien dat de DDR pas in 1949 werd opgericht. Schade. Dan zal het Sterne (1959) moeten worden.

In augustus 1945 keert concentratiekampoverlever Susanne Wallner [Hildegard Knef]terug naar haar ernstig beschadigde woning in het grotendeels platgebombardeerde Berlijn om te ontdekken dat het is ingenomen door Hans Mertens [Wilhelm Borchert], een verbitterde arts. Ondanks de ongemakkelijke kennismaking en de vreemde omstandigheden mag Hans het appartement delen met Susanne tot zich een alternatief aandient. Stukje bij beetje ontdekken we wat Hans heeft meegemaakt tijdens de Tweede Wereldoorlog en welke rol de opvallend montere en optimistische zakenman Ferdinand Breuckner [Arno Paulsen]. Opmerkelijk Duits oorlogsdrama, deels gefilmd op locatie met een visuele stijl waar menig Hollywoodregisseur een puntje aan kan zuigen. Visueel verbluffend, intellectueel prikkelen oorlogsdrama met een ontknoping die duidelijk geïnspireerd is door All Quiet On The Western Front. Mis dit niet!