De Man Die Zijn Haar Kort Liet Knippen (1966)

Wat ik mij nu al een paar dagen afvraag, is waarom André Delvaux voor de Poolse Beata Tyszkiewicz gekozen heeft om de vrouwelijke hoofdrol gestalte te geven. De toen 28-jarige schoonheid sprak geen woord Vlaams (of Nederlands) en had of heeft nooit een rol in een film uit onze contreien gespeeld...

De vertoning van deze film in VillaLUX ging gepaard met een uiterst informatieve analyse van een filosoof, wat zeker wel een interessant licht op de film wierp: hoofdlijn was Plato's Ideeënwereld - waarbij Fran het idee van de Schoonheid vertegenwoodigde -, maar op een gegeven moment kwam ook Hegel voorbij en werd er een bijzonder interessante dialectische interpretatie op de film losgelaten. In zekere zin heeft die analyse de film gered, want De Man Die Zijn Haar Kort Liet Knippen is zo ontzettend traag af en toe dat het even doorbijten is. Maar toch zou ik het absoluut geen vervelende film durven noemen, integendeel, er zitten heel wat memorabele scènes in, met als hoogtepunten wel de scène waarin Miereveld (inderdaad) zijn haar laat knippen en de daaraan gespiegelde lijkschouwing. Ook de dialogen waren af en toe van hoog niveau en bovendien erg grappig ("Wij chirurgen moeten oppassen dat we met de blinde darm niet ook de ziel wegknippen." "Ik ga even naar mijn kamer."), de droogheid waarmee ze worden gebracht maakt het haast absurdistisch - zo erg zelfs, dat ik twijfel of dit eigenlijk wel de bedoeling was van Delvaux, die zijn personages bijzonder stijfjes laat acteren. Op een bepaalde manier werkt dat, zeker bij de hoofdpersoon, maar het verhult niet dat Beata Tyszkiewicz een behoorlijke miscast is. Goede film.

3,5*

Kiest u maar welke versie het beste bij u past: geniale mislukking of pretentieuze draak. Ik heb hier weinig plezier uit kunnen halen, maar het is overduidelijk dat André Delvaux een genadeloos goede cineast is.

'De Man Die Zijn Haar Kort Liet Knippen' van Andre Delvaux is gebaseerd op een boek van Johan Daisne en mag beschouwd worden als de eerste Nederlandstalige film op internationaal niveau. Senne Rouffaer speelt de hoofdrol als getroebleerde advocaat en dat betekent een aangenaam weerzien met de man die als Kapitein Zeppos een jeugdheld was. De film is met name memorabel door een lang uitgesponnen scene waarin een autopsie wordt gedaan. Zien doe je niks, maar de geluidsband en de bleek wegtrekkende Rouffaer laten aan de verbeelding weinig over.

Het Vlaamse publiek reageerde destijds onwennig toen kapitein Zeppos opeens te zien was in een artistiek drama. Vanuit een huidig standpunt valt op hoe keurig de kleding en het taalgebruik van de acteurs waren. Het gebruik van Algemeen Beschaafd Nederlands werd aangemoedigd. Daardoor komt het een beetje theatraal over, al had Senne Rouffaer wel een erg mooie prosodie. De stem van zijn Poolse tegenspeelster is nooit te horen. Wanneer ze zingt, is het de stem van Yvonne Lex. Wanneer ze spreekt, die van Dora van der Groen. Het is vreemd dat ze geen Vlaamse actrice gekozen hebben.

Govert beweert dat hij zijn haar kort laat knippen omdat dat lekker fris zit, maar de echte reden is zijn heimelijke liefde voor een leerlinge die een kwarteeuw jonger is dan hijzelf. In zijn beleving is Fran de platonische idee schoonheid, puur en ongerept. Tegen het einde komen we te weten dat hij in een instelling zit en dus een onbetrouwbare verteller is.

Twee scènes die eruit springen zijn die bij de kapper en de autopsie, allebei met een vibreertoestelletje. Even mooi zijn de woordeloze momenten waarop Govert geobsedeerd naar het kleerhaakje en naar de hoteldeur van Fran staat te kijken. Dan wordt duidelijk dat hij niet zo keurig en voorbeeldig is als hij zich voordoet. De confrontatie in de hotelkamer is enigszins een anticlimax. Het gaat er vooral om wat er zich in het hoofd van Govert afspeelt.

De Man Die Zijn Haar Kort Liet Knippen is een verfilming van de gelijknamige roman van Johan Daisne, die alweer uit 1947 dateert. Johan Daisne heeft zelf ook meegewerkt aan de film, o.a. bij het uitschrijven van de dialogen (samen met Andre Delvaux). De dialogen vond ik op zich schools en artificieel overkomen, zowel qua articulatie als qua woordgebruik (heb het woord ‘manslag’ leren kennen) maar anderzijds droeg het wel bij aan de onwerkelijke sfeer van het verhaal dat zich inschrijft in de magisch-realistische traditie.

Een prima acteerprestatie van Senne Rouffaer als Govert Mierenveld, om wie het allemaal draait. Het andere hoofdpersonage Fran Veerman wordt ingevuld door de Poolse (en gedubde) actrice Beata Tyszkiewicz. Opmerkelijk toch dat men blijkbaar geen geschikte kandidate in eigen land vond.

De Man Die Zijn Haar Kort Liet Knippen werd in eigen (Belgen)land eerst afgekraakt en nadien, nadat hij scoorde op buitenlandse filmfestivals, in ere hersteld. Zo gaat dat.

Enkele decennia na zijn release blijft het een vreemde film die één en al mysterie uitstraalt. En waarvoor je geduld moet hebben. Goed om een keer gezien te hebben.

Wij chirurgen moeten oppassen dat we met de blinde darm niet ook de ziel wegknippen

Zo het begin van een nieuw jaar is altijd de perfecte gelegenheid voor filmvoornemens en elk jaar opnieuw probeer ik iets aan mijn to-see lijst te doen van gekochte films. Momenteel staat de teller nog op 111 (dat is ooit het viervoudige geweest) maar het "probleem" is dat het vaak films zijn die niet altijd even geschikt zijn om op een doordeweekse dag op te zetten. Zo heb ik al jarenlang 2 André Delvaux films liggen (deze De Man Die Zijn Haar Kort Liet Knippen en Rendez-vous à Bray) en uiteindelijk voor de kapper gekozen.

Want als er iets is waar ik in deze pandemietijden jaloers op ben, dan is het toch wel gewoon een kapsalon te kunnen binnenstappen. Ik loop nog altijd rond met zo'n jaren '90 nektapijt maar dat terzijde, De Man Die Zijn Haar Kort Liet Knippen is in ieder geval de bekendste titel van de twee maar het voelt vooral aan als een ietwat gedateerde film. Ik heb het boek van Johan Daisne (die mee de dialogen voor de verfilming uitwerkte) nooit gelezen - heb wel wat van zijn filmboeken in huis en daar valt ook die theatrale manier van schrijven op - maar qua dialogen is dit soms te pijnlijk om naar te kijken. Zo afstandelijk en koel maar vooral zo enorm geforceerd. Het is niet op één hand te tellen hoe vaak er gewoon "Govert, Govert, Govert" of "Fran, Fran, Fran" wordt gezegd maar sowieso is dit qua verhaal regelmatig een zootje. Er is bij vlagen geen touw aan vast te knopen en toch zitten er wel een aantal indrukwekkende scènes in (die autopsie bijvoorbeeld maar ook het bezoek aan de kapper heeft echt iets enorms fascinerend) die je dan toch nog overtuigen om verder te blijven kijken.

Het kabbelt echter gewoon allemaal maar voort om nooit echt tot een climax te komen. De film lijkt ook gewoon 3 à 4 eindes te hebben maar de grootste fout die Delvaux echter maakt is het casten van Beata Tyszkiewicz. Een erg mooie verschijning en dat was nodig natuurlijk om het geloofwaardig te houden dat Miereveld als leerkracht voor zijn leerlinge valt, maar was er nu echt in Vlaanderen niemand te vinden die de rol kon spelen? Nu krijg je een Poolse die geen woord Nederlands spreekt waardoor ze gedubt wordt (door niemand minder dan Dora van der Groen zelfs) en dat geeft dan nog net wat meer afstandelijkheid. Senne Rouffaer daarentegen is wel een goede keuze als Govert Miereveld en qua bijrollen valt vooral Hector Camerlynck als Prof Mato op en de rol van schepen van Onderwijs is Luc Philips op het lijf geschreven. Let vooral ook nog op een kleine bijrol van François Beukelaers als patiënt in de instelling maar die hier vooral fungeerde als Assistant Director voor Delvaux.

Delvaux is als regisseur sowieso voor een groot stuk onbekend en onbemind (hoewel Cinematek wel een groot deel van zijn oeuvre op DVD heeft gebracht, dat is al meer eer dan menig ander Belgisch cineast te beurt valt) maar afgaande op deze film kan ik wel snappen dat hij langzaamaan in de vergetelheid is gesukkeld. De Man Die Zijn Haar Kort Liet Knippen werd bij zijn release ook neergesabeld door de Belgische pers maar kreeg (na vele lofbetuigingen uit het buitenland) een tweede adem. Ik denk niet dat dat bij mij gaat gebeuren maar zeg nooit nooit natuurlijk.

3*

In mijn uitgave van het boek 1001 Movies You Must See Before You Die staan zowaar drie Belgische films: C'est arrivé près de chez vous, Jeanne Dielman en deze De man die zijn haar kort liet knippen. De criticus in het boek spaart de superlatieven niet. Dit is de film die de Belgische cinema de moderne tijd in loodste en het land een eigen vertelstijl bezorgde: het magisch realisme, een uniek mengsel van realiteit en spookachtige verbeelding, vervat in de surreële melancholie van het alledaagse leven.

Dat is best veel eer voor wat startte als een televisiefilm voor de nog maar twaalf jaar oude openbare omroep, maar die uiteindelijk ook in de bioscoop werd uitgebracht. Het is dan ook opvallend dat de film een beroep kon doen op de kunde van Ghislain Cloquet, die de camera bediende bij Le trou, Nuit et brouillard en Au hasard Balthazar en later een Oscar zou winnen voor Tess. Of het zijn beslissing was of die van regisseur André Delvaux om de film grotendeels te vertellen met close-ups, zullen we nooit weten, maar die aanpak geeft de film wel een uniek, euh, gezicht. De camera zit de personages zo dicht op de huid dat je in dit bizarre verhaal wordt gezogen.

Want dit verhaal is bizar. Het lijkt wel één lange droom, maar dan van de nachtmerrie-achtige soort. In een droom volgen gebeurtenissen elkaar op zonder nadrukkelijk logisch verband, zijn mensen niet wie ze lijken te zijn en leiden vertrouwde wegen niet altijd naar vertrouwde plekken. Dat is hier ook aan de hand. De scène uit de titel is al een goed voorbeeld: wat een onbehaaglijk kappersbezoek is me dat. Maar het is pas nadat de film een tijdssprong maakt dat het droomaspect zich volledig in de vertelling wurmt. Een autopsie in open lucht op een bloedhete dag, een onverwacht verblijf in een kil hotel, een avondmaal dat nooit genuttigd wordt, theatertickets die nooit gebruikt worden, een verlaten winkelstraat, een schoendoos die in het water belandt: er is veel aan de hand, maar onze protagonist lijkt zelf niet te weten wat er rondom hem allemaal gebeurt. Senne Rouffaer speelt de rol met grote ogen en verstijfde mimiek, alsof hij zelf niet eens weet waarin hij wordt meegesleurd.

Toch lijkt Delvaux er niet voluit voor te willen gaan. De man die zijn haar kort liet knippen is geen Twin Peaks of Lost Highway avant la lettre, het had allemaal nog bevreemdender kunnen zijn. Voeg daarbij de vaak veel te mechanische dialogen en je krijgt een film die intrigeert, maart toch niet helemaal beklijft. Ik zag hem gisterenavond, nu blijft hij maar door mijn hoofd spoken, maar ik denk niet dat dat morgen of volgende week nog steeds het geval zal zijn. En toch heb ik nu veel zin in die andere film van André Delvaux, naar dat andere boek van Johan Daisne, dat ik wel al gelezen heb: De trein der traagheid, oftewel Un soir, un train.

Psychologisch drama, samengevat over een mislopen, onbereikbare liefde.

Stijlvol in beeld gebracht met een uitstekende Rouffaer die je wel meesleept in emoties.

Enkele mooi verfilmde, sprekende en lang aangehouden scènes: de knipbeurt, het hypocriete schoolfeest, de bedekte maar toch suggestieve autopsie (Wat haalt dit onze Govert uit zijn dromerijen)...

En ook de korte scéne met dochterje Cathy is gevat: wat is papa toch een lieve, goede en toegeeflijke man...