Smultronstället (1957)

Toen ik een jaar of achttien was kwamen er nog regelmatig Ingmar Bergman films op tv. Maar ik moest er toen niets van hebben. Ik vond het helemaal niets. Waarschijnlijk omdat ik er nog niet rijp voor was. Inmiddels heb ik al heel veel films gezien en ben ik er nu wel rijp voor. Maar nu komen ze niet meer op tv.

En dat is ook weer logisch. Nu is de tijd er niet meer rijp voor. Dit zijn films voor oude mensen geworden. Maar het is wel een mooie film. Heel langzaam en een verhaal dat heel secuur wordt opgebouwd. Ook al kon je halverwege wel raden welke kant het op zou gaan. Films hadden in 1957 waarschijnlijk ook veel vaker een moralistische kant. Ik ben blij dat ik nu eindelijk toe ben aan Ingmar Bergman films. Ik ben benieuwd hoeveel ik er nog ga zien.

We volgen de oude Isak op weg naar een bekroning van zijn carrière. Een carrière die heel wat offers heeft gevraagd van zijn omgeving en naasten. Alles stond in het teken van en menselijke contacten waren hieraan ondergeschikt. Het maakte van hem een afstandelijke vader, echtgenoot of vriend en hij stond te boek als berekend, egocentrisch en kil. Althans, zo werd hij toch ervaren door zijn naasten.

Het zijn dan ook de overpeinzingen tijdens deze road trip die deze film een extra dimensie geeft. Het gesprek met zijn schoondochter werkte als een soort openbaring voor hem. De film intrigeert en doet het hoofdpersonage beseffen dat wat voorbij, voorbij en verloren is.

Wat mij betreft Bergmans meest toegankelijke film, en één van zijn beste. Misschien een film met meer betekenis naarmate de kijker ouder wordt en meer heeft om op terug te kijken (en te berouwen), maar toch ook op jongere leeftijd de moeite waard om meermaals te bekijken en je naar aanleiding van Borgs overdenkingen (en die van de anderen) steeds opnieuw af te vragen wat in je eigen leven van belang is. Prachtig spel van Victor Sjöstrom en de onaards mooie Ingrid Thulin, en fraaie cinematografie. Leuk ook om Max von Sydow en Gunnar Björnstrand na Het zevende zegel nu te zien in totaal verschillende rollen: dat ze hier net zo overtuigend zijn getuigt van het niveau van Bergmans vaste troupe.

Ingmar Bergman vertelt het verhaal van een oude man die in z'n dromen terugblikt op zijn jeugd en stilstaat bij enkele dingen. Het doet denken aan een soort Scrooge. Het idee is niet slecht en de cast doet het best goed. Maar het blijft oppervlakkig, of is (lijkt wel vloeken in de kerk) toch wat gedateerd ondertussen. Het raakt niet echt en meer dan een goed idee, dat voor die tijd zeker wat anders is dan mensen gewoon waren, is dit toch ook niet. Ik zie de mooie beelden niet die andere regisseurs uit de jaren '50 toch wel hadden. Bergman zal me altijd wel minder liggen, al heeft hij wel zijn eigen gekende stijl. Wat op zich natuurlijk wel een mooie prestatie is.

Dat het werk van regisseur Ingmar Bergman niet tot de meest toegankelijke soorten behoort wordt met overtuigende wijze duidelijk gemaakt in Smultronstället. Het verhaal wordt voornamelijk verteld vanuit het persoonlijke perspectief van Victor Sjöström, een degelijke acteur maar weinig innemende verschijning. De inhoud van Bergmans klassieke zwartwitfilm is zonder meer belangrijk en relevant, maar het moet ook op een enigszins boeiende wijze worden verteld. Uiteraard spring ik daarmee tegen de stroming in, maar ik kon weinig met de doodse personages en ellendig theatrale dialogen. Enkele dromerige sequenties ademen veel sfeer uit en vallen op, waardoor de film gelukkig niet compleet ontdaan is van sterke punten. Bergman zal altijd een regisseur blijven waar ik weinig affiniteit mee ken en dat bleek hier wederom, aangezien Smultronstället een behoorlijk zware zit is om doorheen te komen.

Introspectief filmpje van Bergman dat enigszins wel vrij toegankelijk is omdat het vrij veel duiding geeft in wat de film tracht te doen, maar anderzijds ook weer niet zo toegankelijk is omdat de thema's die het aansnijdt wel zeer introspectief zijn en misschien ook niet echt zo universeel zijn. Het is wel een film over na te denken waar Bergman wel bekend voor zal staan neem ik aan.