Oeroeg (1993)

Het ploetert allemaal maar voort. Een beetje een moeilijke vertel structuur. De zoekactie van Johan naar Oeroeg, een zoektocht naar zijn eerste vriendschap, een zoektocht naar zijn verleden. Je ziet het ... maar je voelt er niks bij. De film heeft een gebrek aan dramaturgie en de eindscene op de brug wordt daardoor eerder lachwekkend. Jammer.

Van deze film had 'k nog nooit gehoord, maar 'k had hem eens gewonnen, dus dan ook maar eens bekeken. De film was beter dan gedacht. 'k vond het nog een interessant verhaal. De film bevat redelijk wat flashbacks, dus het was wel afwisselend.

De cast was ook niet slecht en kwam wel overtuigend over.

Tja, 'k vond hem wel eens de moeite om gezien te hebben.

Het valt mij altijd op dat waar Amerikanen talloze films hebben gemaakt over de Vietnam-oorlog, wij Nederlanders eigenlijk nagenoeg geen films hebben over Nederlands-Indië. Mij lijkt de geschiedenis van onze voormalige kolonie toch echt een zeer interessant onderwerp voor films. Juist omdat het onze eigen kolonie was en er dus veel meer sprake was van verwevenheid tussen Nederland en Indië dan tussen bijvoorbeeld de Amerikanen en Vietnam. Gelukkig is daar dan deze verfilming van Hella S. Haasse's roman.

Johan ten Berge keert na zijn studie in Delft terug naar zijn geboorteland Nederlands-Indië, maar ditmaal als militair tijdens de politionele acties. Eenmaal thuis herinnert hij zich steeds meer van de jeugd op de thee-plantage van zijn vader en dan vooral zijn vriendschap met zijn 'bloedbroeder' Oeroeg. Als hij zijn vader vermoord aantreft besluit hij op zoek te gaan naar zijn oude vriend die inmiddels lijder van een onafhankelijkheid-beweging is geworden.

Oeroeg is erg sterk verhaal omdat het een conflict tussen twee mogendheden terugbrengt tot twee vrienden die door hun achtergrond uit elkaar gedreven worden. Daarnaast behandeld de film voor het personage van Johan ook een belangrijk innerlijk conflict. Hij is Nederlander, maar Indonesië is zijn thuis. Door de opstand wordt hij er mee geconfronteerd dat het nooit meer echt zijn thuis kan zijn. Ook sterk uitgebeeld hoe er een soort rassenscheiding bestond in de kolonie en hoe Oeroeg hierdoor langzaam tegen Nederland is gekeerd. (Oeroeg maakt overigens wel een fout wanneer hij tegen Johan zegt dat hij naar Amerika wil omdat mensen daar gelijk zijn, in Amerika was namelijk veel meer segregatie dan in Europees Nederland.)

De cinematografie was goed verzorgd met prachtige beelden van Indonesië. Er zaten een aantal indrukwekkende scènes in de film. Bijvoorbeeld het shot waar rebellen de blauwe strook van de drie-kleur afscheuren en zo de Indonesische vlag maken, de scènes op de plantage en wanneer Johan een uitgemoord dorp aantreft (al was dit misschien iets teveel een verwijzing naar films als Platoon). De muziek van Henny Vrienten was op sommige momenten een beetje te fout, leek meer een jaren '80 actie-film. Gelukkig was de muziek bij de flash-backs en het einde wel precies goed.

Bijzonder opmerkelijk is dat de film ook echt in Indonesië is opgenomen met Indonesische acteurs. Het geeft de film wel echt een meerwaarde omdat je zo ook echt een beeld krijgt van hoe de kolonie er uit gezien heeft. De film kon in Indonesië worden opgenomen omdat in die tijd de band tussen Nederland en de voormalige kolonie op diplomatieke manier versterkt werd. Ook opmerkelijk is dat de meest positieve reacties op de film ook uit Indonesische hoek kwamen. Ik kwam een recensent tegen die Oeroeg zelfs de beste film over de Indonesische Onafhankelijkheid vond omdat de Indonesische films die hierover gemaakt zijn te propagandistisch zijn.

Persoonlijk vind ik het ook een pluspunt dat de makers van Oeroeg geen overduidelijk standpunt nemen in het conflict. De film behandeld het als een schemergebied tussen goed en kwaad. Toch vond ik de film wel iets teveel kritisch op de Nederlanders ten opzichten van de rebellen, die toch ook gruwelijke dingen hebben gedaan met Nederlanders en Indonesiërs die trouw bleven aan Nederland. Al met al is het een sterk oorlogs-drama met prima acteerwerk en mooie beelden. Voor mij persoonlijk was het ook fijn om een beeld te krijgen van hoe het voor mijn grootvader en overgrootvader geweest moet zijn om tijdens deze tijd in Indië geweest te zijn.

Film met als decor de poltieke en sociale situaties ten tijde van de Nederlandse overheersing in Indonesië en de vrijheidsstrijd die daarna ontstond en die een verhaal brengt waarin hunkering naar vroegere vriendschap - als tegenstelling met het gruwelijk realisme van het ogenblik - centraal staat.

De film maakt kundig gebruik van tijdssprongen die absoluut niet storen.

Mooie film eigenlijk, met goed acteerwerk en m.i. wat ondergewaardeerd.

Saudara tetap.

Maar een enkele letter verwijderd van iets anders. Maar ook een wereld ver verwijderd van het boek van Hella Haasse, dat het grootste deel van het verhaal dat deze film vertelt op de laatste bladzijde had. Dat zou niet erg hoeven zijn, want het verhaal is op zich nog steeds wel integer - maar waarom dan gebruik, misbruik maken van deze titel, de legitimatie van het boek van Haasse. En behalve dat maar weer eens een overbodig bewijs dat er een stuk onuitspreekbaar gevoelige geschiedenis is tussen Nederland en Indonesie. Misschien dat er een paar generaties verder een neutrale en zinvolle dialoog kan ontstaan, en daarna misschien een film over de moeizame geschiedenis - die onmiskenbaar langer is dan alleen de Bersiap, minimaal de jaren 1816 tot 1955 zou moeten omspannen. En wellicht nog veel eerder dan dat, want de VOC en alle koloniale randverschijnselen daaromheen dreunt nog lang door.

Voordat het zover is is dit gewoon een niet heel beste film. Want het verhaal wordt te gefragmenteerd en te gedwongen verteld, zonder de literaire merites van Haasse om daar een waarde op zich aan te geven. En de historische waarde is twijfelachtig, want meer als een schets van de zeitgeist in Nederland kan er niet van gemaakt worden - het ontbreekt aan de verankering in min of meer echte gebeurtenissen door de breuk met het boek van Haasse, en een andere bron is er ook niet. Nee, de politionele acties worden genoemd en niet in een fraai daglicht, maar de excessennota komt lang niet in beeld, en de Celebes-affaire ook niet. Had dat gemoeten? nou ja wellicht wel, want zonder de authenticiteit van een min of meer eerste orde verslag vanuit de stem van Haasse - wat sowieso al twijfelachtig was omdat zij deze periode niet in Indonesie heeft meegemaakt - verwordt het geheel van de tegenwoordige tijd van de protagonist toch tot ietwat van horen-zeggen, op zijn best. En meer waarschijnlijk tot een politiek gewenste kleuring van een verslag uit derde hand, of een sprookje over de tempo doeloe - als je dat dan vertaalt als 'de goeie ouwe tijd'. Maar er zijn een heleboel andere herinneringen aan die tijd, zoals Oeroeg fijntjes opmerkt - en dat is wellicht de enige echte waarde van deze film.

Als film an sich vindt het geheel bij mij ook niet veel gratie. Het blijft een beetje raden wat nou eigenlijk de boodschap was die de maker dan in zijn hoofd had - was dat de broederschap tussen de twee jongens? dat had er dan toch wel wat beter uit mogen komen. Tenzij het de bedoeling was om aan te geven dat dat soort broederschap-voor-het-leven eigenlijk toch in de realiteit maar voor een paar weekjes geldt, maar dat past dan weer niet zo goed bij de rest van de film.

En zoals altijd met Nederlandse films uit die periode - laat ik het ruim nemen, alles tussen 1970 en 2005 - is er een echt serieus probleem met de casting. De hoofdrollen zijn op zich wel goed, maar wie heeft het dan in zijn hoofd gehaald om Peter Faber en Jeroen Krabbé in een paar vrij onbetekenende bijrolletjes te casten - werkelijk iedereen, tot aan de buurman van de schoonmaker van de kantine op de set was beter en geloofwaardiger geweest. Het idee was ongetwijfeld dat met die namen meer publiek naar de zalen zou trekken, maar nu, bijna 30 jaar later maakt dat de film zo ongeveer stuk. Nederland heeft gewoon echt een serieus probleem met acteurs en Bekende Nederlanders. Spijtig dat deze film daar weer zo'n pijnlijk bewijs van moet leveren.