Exhibition on Screen: Sunflowers (2021)

Redelijk interessante documentaire over Van Goghs Zonnebloemen-serie waarvan enkele schilderijen wereldberoemd en iconisch zijn geworden. De documentaire bespreekt ze echter allemaal tamelijk uitvoerig.

In het begin is er een interessante exercitie naar de betekenis van zonnebloemen in onze cultuur. We leren dat de zonnebloem uit Amerika komt en in de 17de eeuw populair werd omdat de secularisering de aandacht van het religieuze naar de natuur verlegde en de zonnebloem imponeerde door z’n exotische en majesteus karakter. In Van Goghs tijd waren tuinen populair waarin men graag ook exotische bloemen uit het zonnebloemgeslacht (waartoe ook bv. chrysanten behoren die uit door de Hollanders uit Japan en China waren gehaald) plaatste. De zonnebloem werd aldus graag verzorgd (gecultiveerd) en ook graag geschilderd door kunstenaars. Daarbij hadden bloemen ook een symbolische betekenis omdat ze maar korte tijd bloeien waarmee ze de vergankelijkheid van het leven en de mens symboliseerden. Van Gogh was de eerste die ook verlepte (zonne)bloemen schilderde, maar in het algemeen waren zonnebloemen een symbool van levenskracht en hoop voor Van Gogh die zelf bipolair was en vaak somber. Ik neem aan dat Van Gogh ook wel een bijzondere liefde voor zonnebloemen had vanwege zijn liefde voor het zonnelicht dat hem deed hallucineren. De zonnebloem zou in ieder geval zijn onderwerp worden.

Vervolgens leren we dat Van Gogh vooral door de impressionisten werd geïnspireerd om zijn oorspronkelijke donkere stijl om het boerenleven uit te beelden (bv. de Aardappeleters) te wijzigen in een experimenteren met felle kleuren en ook het motief van de zonnebloem werd geïnspireerd door het schilderij Zonnebloemen van impressionist Monet. De documentaire benadrukt dat Van Gogh eigenlijk liever mensen wilde schilderen maar geen geld had om modellen te betalen en dat stillevens met bloemen nu eenmaal makkelijk verkocht konden worden zodat hij zich op het schilderen van (zonne)bloemen legde (zowel de echte als de geschilderde zonnebloemen waren populair bij het publiek). Van Gogh wilde ook kunst maken die iedereen kon aanspreken en zou daarin met zijn Zonnebloemen-serie zeker slagen. Het succes ervan is denk ik erin gelegen dat ze een overgang naar het modernisme belichamen: Van Gogh was niet meer geïnteresseerd in een uiterlijk realisme maar wilde de ziel van de dingen uitbeelden waardoor de schilderijen simpeler en krachtiger werden. Onder invloed van Japanse kunst suggereerde hij geen diepte meer en kreeg z’n wijze van schilderen een decoratief karakter met een experiment om met kleurvlakken het sterkste kleureffect op te wekken. Tegelijk gebruikt hij de techniek van impasto om de verf er dik op te leggen waardoor het schilderij zelf een object wordt in plaats van een afbeelding. Door tot slot monochroom te schilderen – geel op geel – verkrijgt de Zonnebloem een grote mate van pure energie en kracht waarmee het de kijker imponeert.

Tot slot moet worden vermeld dat Gauguin een belangrijke rol speelde in Van Goghs leven en Van Gogh schilderde de Zonnebloemen vooral voor Gauguin c.q. voor Van Goghs gele huis waarvan hij hoopte dat ook Gauguin er ging wonen. Ze kregen echter ruzie (waarna Van Gogh z’n oor afsneed) maar waarschijnlijk nam Van Gogh wel Gauguins methode van abstractie over toen er in de winter geen zonnebloemen waren waarmee Gauguin bedoelde dat je niet een echt voorwerp naschildert maar je eigen (geheugen)beeld ervan schildert. Het markeert de moderne kunst die niet langer de natuur imiteert, al dan niet allegorisch opgevat, maar vanuit de (subjectieve) ervaring en verbeelding schildert. Kunst wordt zo de directe uitdrukking van de geest in plaats van de (materiële) natuur om het Hegeliaans te zeggen. Het zou moderne kunst abstract, simpeler en helderder maken en dat wordt bij uitstek door Van Goghs Zonnebloemen uitgedrukt. De serie is zelfs in zekere zin postmodern want bij gebrek aan modellen (mensen of zonnebloemen) ging Van Gogh z’n eigen schilderijen kopiëren waarbij hij met elke kopie het werk meer kracht of effect probeerde te geven: niet alleen is het kunstwerk niet meer een (flauwe) kopie van de natuur maar een kopie van een kopie waarbij elk kopie krachtiger is dan het origineel (dat in het postmodernisme hyperrealisme heet).