Vermeer: The Greatest Exhibition (2023)

In 2023 was er de immens populaire Vermeer-tentoonstelling ‘Dicht bij Vermeer’ in het Rijksmuseum. In maart 2023 draaide daarover de Nederlandse productie Dicht bij Vermeer in de bioscopen, die ik vond tegenvallen omdat die vooral over de tentoonstelling (het bijeen krijgen van de stukken e.d.) en de daarbij betrokken mensen ging terwijl het natuurlijk Vermeers werk is die echt interessant is. Geïnspireerd door de titel ‘Dicht bij Vermeer’, dat niet alleen verwijst naar het ontdekken van de nogal in mysteries gehulde kunstenaar door middel van zijn kunst maar ook naar de intimiteit van zijn werk dat kenmerkend voor zijn kunst is, schreef ik een ietwat filosofisch stukje over Vermeers kunst:

Dicht bij Vermeer (Film, 2023) .

In 2023 werd ook deze aflevering van Exhibition on Screen over Dichter Bij Vermeer gemaakt die nu pas in de bioscopen draait en die me veel beter bevalt omdat deze documentaire echt over de kunst van Vermeer gaat en ons waarnemen en begrijpen ervan verdiept. Het hoofdthema van de uitleg van Vermeers werk door onder meer de Rijksmuseum-directeur Dibbits in de documentaire is het spel met licht: Vermeer is de ‘meester van het licht’. Om dat beter te begrijpen is een persoonlijk aspect van belang: Vermeer was getrouwd met een katholieke vrouw waardoor hij contact met jezuïeten had en in veel opzichten in feite jezuïtische kunst maakte. De jezuïeten zagen het licht als goddelijk want het zichtbare teken van het onzichtbare (hetgeen we ook al bij bv. Plato en middeleeuwse denkers zien) en mede door jezuïeten was optica in Vermeers tijd het belangrijkste wiskundig onderzoeksterrein. Vermeer deelde in dat onderzoek maar dan als kunstenaar: een groot deel van zijn werk is het heel precies waarnemen en weergeven van de wijze van het weerkaatsen van het licht door de dingen zoals geen andere kunstenaar uit zijn tijd deed. Maar Vermeer verbond de voorgestelde zaken op zijn schilderijen ook door middel van het licht: het spel van licht en schaduwen geeft contrasten en veelal is er een glinstering in het midden – in feite simpelweg een witte stip – dat ragfijn maar scherp is en de blik trekt waardoor de toeschouwer in de voorstelling op het schilderij wordt getrokken. De handeling die we zien is niet theatraal maar hermetisch: zij is verstild en geconcentreerd in het punt om welke reden de schilderijen ook klein zijn (in tegenstelling tot enkele andersoortige werken van Vermeer waarmee hij bv. Bijbelse taferelen weergeeft). Het licht komt van buiten maar die lichtbron (in metaforische zin: God) zien we niet op zijn schilderijen, al geeft dat licht wel een goddelijke en magische gloed op het afgebeelde – nota bene op het afgebeelde ordinaire leven waarmee op jezuïtische wijze wordt aangegeven dat het goddelijke overal is – waarbij we tegelijk het goddelijke licht in worden getrokken door de glinstering van bv. een parel of een draadje waar het meisje op het schilderij zelf ook naar kijkt (er is vaak ook een morele dimensie als bv. het meisje niet naar het licht kijkt maar naar haar sieraad zodat ze wereldse zaken verkiest boven het Licht). Door in de concentratie van de afgebeelde persoon te delen, worden we ook in het bewustzijn van de afgebeelde persoon getrokken; Descartes, die onderwijs kreeg van jezuïeten, sprak van ‘het natuurlijke licht van de rede’ (zodat onze rede als het ware de goddelijke vonk in ons zelf is), zodat zelfs het fysieke punt in die zin verdwijnt en we een bewustzijnsruimte betreden (zoals ook het tafereel binnenshuis al een metafoor is voor het bewustzijn dat echter tegelijk altijd naar iets erbuiten is gericht zoals de afgebeelde meisjes bv. naar buiten kijken of een brief van iemand elders lezen of omgekeerd de geograaf en astronoom hun studieobject – de wereld – naar hun werkkamer binnenshuis en daarmee hun denken hebben gehaald).

Schilderkunst is om een aantal redenen paradoxaal: het tracht drie dimensies af te beelden in twee dimensies, het wil een handeling weergeven door middel van een bevroren moment en het wil echt lijken terwijl het verf is. Vermeer leerde van de jezuïeten de verbeeldende contemplatie waarmee je je met al je zintuigen probeert een tafereel in te beelden en zijn werk begeleidt op meesterlijke wijze de toeschouwer tot die contemplatie: Vermeer schept bewust de illusie door middel van perspectief die behalve intimiteit ook afstand schept (we kijken vaak als een voyeur in de kamer waar het meisje iets doet), door middel van een fotografische techniek (hij maakte waarschijnlijk gebruik van de camera obscura die de jezuïeten loofden) die geen verfstreek laat zien maar die ook het tafereel bewust extra verstilt en kalm afbeeldt en door middel van het kiezen van een tussenmoment dat een moment ervoor en een moment erna suggereert zodat je als toeschouwer wordt geprikkeld zelf een dramatische handeling te verbeelden waarmee uiteindelijk – voorbij het tonen van het leven binnenshuis en van de concentratie dus bewustzijn van de afgebeelde – we met ons eigen denken of bewustzijn worden geconfronteerd. Dat Vermeer ook veel muziekinstrumenten afbeeldt heeft er misschien mee te maken dat hij ook die zintuigen (het gehoor) wil aanspreken waarbij muziek tegelijk plezier geeft (de middenstand zoekt vermaak) en een verinnerlijking is (“een innerlijk bewegend punt” volgens Hegel). Door zo al deze paradoxen, waaronder het afstandelijke vs. intimiteit en het lichamelijke vs. het geestelijke, tegen elkaar uit te spelen, wordt uiteindelijk het menselijke als zodanig – ons bewustzijn dat niet alleen naar buiten is gericht maar ook alleen door het externe wordt geprikkeld en pas door de blik van de ander tot wasdom komt – afgebeeld en niets is echter dan dat (Descartes’ cogito ergo sum).

Daarbij was Nederland protestants en een republiek, zodat Vermeer ervoor koos om niet Christus of de koning uit te beelden maar het gewone leven van de kooplui als nieuwe heersers van het land welke schilderijen zelf weer in de woningen van die mensen hingen zodat ze de wereld erom heen reflecteerden. Uitbeelding en uitgebeelde vallen zo samen zoals bij volmaakte weerkaatsing. De jezuïeten hanteerden de glazen bol die het universum zou reflecteren als symbool en in bredere zin valt de hele wereld samen met het punt van reflectie dat onze geest is: filosofie leverde in die tijd daarvoor als het ware de weerkaatsingswetten waarmee ons natuurlijk licht van de rede de hele kosmos reflecteert en Vermeers werken laten de weerkaatsingswetten hun werk doen – door middel van een zorgvuldige studie naar het licht – op artistieke en daarmee zintuiglijkere wijze.

Vanaf 6 juni 2024 in de bioscoop (Piece of Magic)