Dicht bij Vermeer (2023)

Vanaf 9 maart 2023 in de bioscoop (Cinema Delicatessen)

Het is interessant om experts te horen vertellen over kunstwerken, maar veel kunstdocumentaires gaan helaas meer over onbelangrijke personen erom heen zoals in dit geval wanneer een tentoonstelling over Vermeer het uitgangspunt is: we leren veel over de mensen die in een museum werken en een tentoonstelling organiseren maar weinig over Vermeer en zijn werk. Nu is Vermeer een mysterie – ‘de Sfynx van Delft’ – maar er moet toch wat over z’n werk te vertellen zijn want we krijgen wel te horen dat er bibliotheken vol over Vermeer en z’n werk is geschreven. Gelukkig krijgen we wel wat te horen over Vermeers werk, met name door het enthousiasme van de deskundigen die spontaan gaan huilen als ze over de genialiteit van Vermeer praten en door lange uitweidingen over sommige werken waarvan niet zeker is of ze van Vermeer zijn en of ze dus in de tentoonstelling horen.

Maar misschien heeft Vermeer ook weinig woorden nodig: z’n schilderijen spreken zelf, al is het in raadselen want niet alleen is het kenmerkend voor Vermeer dat hij in een hoek van een alledaagse kamer een alledaags tafereel omtovert tot een miniatuurwereld die vanwege een zorgvuldige compositie van vormen en kleuren als een soort voorloper van abstracte kunst los lijkt te staan van de werkelijkheid maar ze vertellen ook een verhaal – omtrent meestal een vrouw zodat hij ten hede dage ook een feministische interpretatie krijgt – waarnaar de toeschouwer moet gissen. Het mysterie lijkt inherent aan z’n werk (en z’n persoon) en dat maakt mede z’n werk zo fascinerend.

Leuke en leerzame introductie voor de grote tentoonstelling.

Ter aanvulling bij mijn recensie: wat ik mis bij deze en veel andere kunstdocumentaires is duiding van het werk van zo’n kunstenaar. Wat dat betreft is de informatie die musea zelf geven bij de werken al veel inhoudelijker en dus interessanter zoals het Rijksmuseum een interessante online-rondleiding geeft met betrekking tot Vermeers werken:

Dichter bij Johannes Vermeer - Rijksmuseum

In feite kan het nog diepgaander en ik hoop altijd dat de deskundigen in zo’n documentaire dat leveren. Zo benadrukt het Rijksmuseum dat Vermeers werk zo ‘intiem’ is omdat Vermeer ons heel dicht bij de personen in zijn werken brengt (en de titel ‘Dicht bij Vermeer’ van de tentoonstelling speelt daarmee). Dat heeft er volgens mij mee te maken dat Vermeers 17de eeuw al echt modern werd: het kenmerk van de moderniteit is de omkering van subject en object, zoals Heidegger het noemde, zodat ons bewustzijn de drager (subject) van de wereld is geworden, zoals bij Descartes’ cogito ergo sum. De wereld is mijn voorstelling (Schopenhauer) en in de kunst uit zich dat in bv. perspectieftekenen: het is gebruikelijk dat kunstenaars dingen als zodanig (willen) afbeelden maar in de Renaissance ontwikkelde men bewust het perspectief dat uitgaat van de toeschouwer dat paradoxalerwijs de zo subjectief geworden kunst naar onze smaak juist ‘realistisch’ maakt (want we zien de dingen hoe wij het zouden zien als we in de positie van de kunstenaar zouden zijn). Vermeer gebruikt – wanneer hij zijn eigen stijl gevonden heeft en z’n bekendste werken maakte – niet alleen perspectief maar past ook (ik neem aan onbewust) de nieuwe filosofie toe door te proberen het bewustzijn dus de innerlijke wereld van z’n personen te tonen: waar bv. Rembrandt eindeloos veel zelfportretten maakte en zo het moderne ‘ego’ als middelpunt van de wereld benadrukt, maakte Vermeer geen enkel (bekend) zelfportret maar probeert hij ons in het hoofd dus bewustzijn van de ander te brengen: hij geeft ons allereerst natuurlijk zijn eigen unieke blik en perspectief op de wereld maar wil ons ook naar het bewustzijn van de afgebeelde persoon op het doek brengen.

Vanwege z’n bewustzijnsfilosofie had Descartes zich al afgevraagd hoe je kunt weten dat de ander ook bewustzijn heeft (dus denkt en voelt) en geen machtine (robot) is (welke vraag in onze tijd praktische urgentie heeft gekregen wegens de opkomst van kunstmatige intelligentie). De personen in Vermeers werk zijn zeker geen robotten: allereerst beeldt Vermeer vaak personen (veelal vrouwen) af in opperste concentratie, bv. bij de kantwerkster: dat suggereert al uitdrukkelijk een innerlijke wereld bij die ander. Maar vervolgens leidt hij ook onze blik naar waar de vrouw kijkt: bij bv. de kantwerkster is wat op de voorgrond staat wat onscherp geschilderd terwijl waar de vrouw zich op concentreert haarscherp is geschilderd zodat wij als toeschouwer in haar concentratie worden gezogen en die dus delen (Vermeer was de eerste die deze techniek hanteerde). We blijven noodzakelijk buiten het bewustzijn (het ‘innerlijk’) van de ander die voor ons objectief een lichaam want iets uitwendigs is en Vermeer benadrukt tegelijk die afstand door de diepte te versterken zodat we ook een soort voyeur worden dan wel is er contact en kijkt de persoon in het werk ook ons aan waarbij wij en zij zich bewust worden van de ander als bewustzijn, maar Vermeer gaat verder dan anderen om ons naar dat innerlijk van die ander te brengen, al maakt de ontoegankelijkheid van dat innerlijk ook het mysterieuze uit van Vermeers werken: Vermeers werken dwingen ons na te denken of te gissen over wat om gaat in het hoofd van z’n personen, daarbij vaak geholpen door de symboliek van afgebeelde objecten, waarmee in ieder wordt bereikt dat het bestaan van dat innerlijke leven zeker lijkt.

Zoals bekend beeldt Vermeer in zijn volwassen vorm met name taferelen binnenshuis af dat als zodanig een metafoor is voor onze geestelijke binnenwereld, maar ons bewustzijn is altijd op iets erbuiten gericht en zo ook is er in Vermeers werk bijna altijd een venster of andere verwijzing naar de wereld buiten zoals een brief of een wereldkaart aan de muur waarmee een hint wordt gegeven waar de persoon in het werk aan denkt.

Schilderkunst is niet bedoeld of erg geschikt voor realisme: de werkelijkheid is immers 3-dimensionaal en beweeglijk (in die zin 4-dimensionaal) terwijl het schilderdoek slechts twee dimensies heeft. Tekenen en schilderen lenen zich daarom meer voor fantasie (de macht van de verbeelding) en Vermeer – behalve dat hij niet simpelweg afbeeldde wat hij zag maar de werkelijkheid manipuleerde – prikkelt zeker ook onze fantasie als we gissen naar wat er is gebeurd in het geschilderde tafereel en waar de persoon erin aan denkt. Vermeers voorkeur voor een serene rust in het uitgebeelde helpt ons al naar het bewustzijn van de afgebeelde personen te voeren door Vermeers uitgekiend spel van licht, compositie en symboliek. Maar uiteindelijk maakt de moderne wending in de kunst die het innerlijke leven wil uitbeelden literatuur en poëzie geschikter dan schilderkunst dat immers gebonden blijft aan het ruimtelijke en dus uitwendige. Me dunkt dat Vermeer binnen dat kader als geen ander het innerlijke weet uit te drukken waarmee Vermeer het hoogtepunt en daarmee tegelijk het einde van de schilderkunst kan worden genoemd: Vermeer schildert nog wel strikt de zaken en mensen om hem heen dus het uitwendige op een gestileerde wijze – latere moderne kunst zou abstract worden om uitdrukking te geven aan het innerlijke maar bij Vermeer zien we nog ‘realisme’ dat echter tegelijk vanwege de zorgvuldig gecomponeerde vormen en kleuren al abstract wordt – maar weet binnen die uitwendige vorm van z’n kunst op maximale wijze het innerlijke leven te suggereren en zo een brug te vormen naar geestelijkere kunstvormen.

Deze documentaire volgt Gregor J.M. Weber tijdens de voorbereiding op een tentoonstelling van de werken van Johannes Vermeer in het Rijksmuseum in Amsterdam. Een bijzonder lastig opgave, want van er zijn maar 37 werken toegeschreven aan Vermeer en over 16 daarvan bestaat twijfel over de authenticiteit. Weber moet reist de wereld af om andere musea over te halen hun werk te lenen en laat de authenticiteit van enkele twijfelgevallen onderzoeken. De druk is zichtbaar en zorgt voor de nodige dramatiek, maar we zijn ook getuige van de oprechte bewondering voor Vermeer en de gevoelens die loskomen bij het vasthouden van een meesterwerk. En aan de hand van specialisten krijgt ook de leek inzicht in wat Vermeer zo uniek maakt en hoe je een meesterwerk kunt onderscheiden van een middelmatige imitatie.

Interessante en boeiende documentaire.

Opvallend dat zoveel Vermeer werken zo'n opvallend klein formaat hebben. Ik had me dat nooit gerealiseerd.

Wat ook weer duidelijk wordt is hoe weinig er over zijn werkwijze en over de persoon Vermeer bekend is.

Aparte man die Gregor Weber en die Duits sprekende partner. En dan heb je nog die vrouw met het blauwe haar. Aparte verschijning.

Ze laten zich aanvankelijk wel erg makkelijk het kaas van het brood eten bij de discussie over het werk Meisje met de Fluit.

Die andere kenner zegt later nog dat bij een ander Vermeer werk ook dat grove groen te zien is. Het lijkt mij als leek wel degelijk een Vermeer.

Ik dacht dat bij Rembrandt de kennis en autoriteit vooral in Nederland ligt, maar het is raar om te zien dat de Amerikanen het 'zomaar' naar buiten brengen dat het geen werk van Vermeer is.

Later wordt dit wel door het Rijksmuseum gecorrigeerd maar dan is het werk wel 'besmet'.