I Am Not Your Negro (2016)

James Baldwin was een kritische, maar meer gematigde stem in het debat over de rassenongelijkheid in de Verenigde Staten. Een tijdsgenoot van de ons welbekende Malcolm X en Martin Luther King, maar ook van de minder bekende Medgar Evers die zich in de jaren '50 inzette om zoveel mogelijk zwarte Amerikanen te registreren voor verkiezingen en in 1963 werd doodgeschoten. De film combineert beelden van een gefilmd debat op Cambridge University tussen James Baldwin en de conservatieve intellectueel William F. Buckley met op doeltreffende wijze door Samuel L Jackson voorgelezen fragmenten uit Baldwins laatste, onafgemaakte boek waaraan hij werkte tot zijn dood in 1987.

Baldwin kijkt daarin op kritische wijze terug op zijn eigen rol in het publieke debat, maar ook op de manier waarop de media een afspiegeling vormden van de dagelijkse werkelijkheid. Beelden van de vroege, luchtige muzikale komedies van Doris Day verafschuwt hij omdat die het beeld van de maakbare, aangename blanke wereld in stand houden. Hij uit ook kritiek op de finale van de klassieker "The Defiant Ones", waarvan de blanke kijker - en ja, tot ik deze film zag ik ook - het idee had dat deze film het juist opnam voor de zwarte Amerikaan. Door Baldwins commentaren te voorzien van goed gekozen visuele ondersteuning, weet Raoul Peck toch nieuw licht te werpen op de discussie rondom racisme. Het verklaart niet alleen de opkomst van de "Black Lives Matter"-beweging, maar maakt je er als blanke ook minstens enigszins bewust van dat racisme veel subtieler en ongemerkter tot uiting komt dan we in onze oeverloze racisme-discussies doen voorkomen.

Zo'n documentaire die iedereen van mij ooit zou mogen zien. Het indringende script van de Afro-Amerikaanse schrijver James Baldwin verhaalt over racisme in de VS, en doet dat verre van beschouwend: zeker richting het einde klinkt de nodige kritiek door op onze westerse 'democratische' samenleving en de kortzichtige levensvisie die veel westerlingen er (inderdaad) op nahouden. Gelukkig weet regisseur Raoul Peck de valkuilen van zo'n maatschappijkritische inslag grotendeels te vermijden. De zware vertelstem van Samuel L. Jackson tekent Pecks urgente en eerlijke boodschap, passende fragmenten uit de Amerikaanse filmcultuur voorkomen (mede) dat het persoonlijke perspectief gaat overheersen. I am not your Negro is een belangrijke documentaire, die de denkbeeldige kloof tussen heden en verleden schrijnend moeiteloos overbrugt.

Ik kende Baldwin ook niet, maar wel een interessant gegeven hoe hij hier gepresenteerd wordt binnen de 3-eenheid met King en Malcolm X.

Zij zijn uiteraard al meer dan bekend met aan de ene kant de militante sectie en de andere kant de 'keer de andere wang toe' -sectie. En Baldwin heeft toch weer een eigen draai met zijn meer filosofische benadering van de plek van de zwarte mens in de maatschappij.

Daarom toch wel boeiender dan ik had gedacht.

Sterke documentaire verhaald vanuit de opinievorming van James Baldwin, een man die me onbekend was tot deze documentaire. Baldwin vertrekt vanuit de strijd van Malcolm X, Martin Luther King en Medgar Evers tegenover de rassensegregatie en -discriminatie van de jaren 50 tot heden eigenlijk. Raoul Peck brengt dit zeer professioneel op het witte doek. Hier en daar vond ik de docu een beetje van de hak op de tak springend en weinig gestructureerd. Toch blijft het uitermate boeiend om volgen met de charismatische welbespraakte Baldwin die de kunst heeft om dingen te analyseren en op een vlotte manier te brengen. Vooral de quote "White is a metaphor for power" viel me op als samenvatting van zijn boodschap.

Ik heb de voorbije maanden verschillende films gezien die gaan over deze zwarte bladzijden in de Amerikaanse geschiedenis. Telkens ben ik erover verwonderd en grijpt het me aan. Ook deze keer opnieuw. Het verbaast me elke keer opnieuw hoe diepgeworteld en geïnstitutionaliseerd dit denken was slecht 50-60 jaar terug. En niet alleen vanuit de bevolking, maar zelfs gestuurd vanuit de overheid, regionaal en nationaal.

Discriminatie is erg, vandaag nog steeds aanwezig, maar is eveneens vaak onderhuids aanwezig in de samenleving. Segregatie daarentegen is gelukkig weggewerkt (hoewel culturele en religieuze bewegingen elk hun weg opzoeken), maar is zoveel openlijker en visueel zichtbaarder en des te frappant om te aanschouwen.

De docu predikt geen revolutie, maar kaart gewoon aan. Op één of andere manier op een luchtigere manier (een duik in de filmgeschiedenis). Ook de stem van SL Jackson past goed bij de sfeer van de docu: sereen en met persoonlijkheid. Een geslaagde docu die aan te bevelen is als algemene "must see". Alleen bij de beelden bij Ferguson moet opgelet worden dat de boodschap niet te eenzijdig wordt gebracht. Het kan best zijn dat ... maar louter en alleen die beelden tonen zonder context (hoe correct/incorrect de aanleiding ook mag zijn) is op het randje.

Toch een snijdende documentaire over de rassendiscrimatie in de States, hoe de zwarte bevolking zich tot op heden nog steeds ondergeschikt voelt en niet vrij zoals het hoort.

Film vertoont heel wat filmfragmenten met voorbeelden van hoe blanke sterren zich mooi, vrolijk, heldhaftig en rechtschapen toonden, iets waar zwarten nooit de kans toe kregen.

In het slot nogal wat uitspraken die de bitterheid van de zwarte bevolking onderlijnen, een bitterheid waarvoor blanken blind zijn en er voor geen reden vinden.

Te triest voor woorden

Allereerst wil ik aangeven dat het überhaupt al te triest voor woorden is dat ik een documentaire zoals deze kan reviewen. Dat de mens überhaupt al zo bekrompen geweest -en nu nog steeds in bepaalde mate is-, dat men gediscrimineerd wordt vanwege het hebben van een andere huidskleur.

Enfin, terug naar de documentaire zelf. Ik vind het geven van een beoordeling lastig omdat de docu op zichzelf zeker een toegevoegde waarde op het onderwerp van discriminatie heeft, maar qua presentatie sterk tekort schiet om mijn aandacht er de volledige speelduur bij te blijven houden. Ik had het gevoel dat ik speech, na speech, na speech aan het bekijken was en dit zorgde voor een geheel aan droge en taaie stof, los van hoe relevant en belangrijk, het onderwerp waarover het gaat ook is.

Persoonlijk vond ik de focus teveel op James Baldwin zelf liggen. De docu was pakkender geweest als de ruwe, onaffe versie van zijn laatste boek niet het enige onderwerp van deze documentaire was geweest, en het onderwerp breder getrokken was. Ik had veel liever gezien dat er meer aandacht werd besteed aan het leven van het individu, naast dat van het leven van Baldwin zelf. Verhalen die uit het leven van de zwarte gemeenschap gegrepen waren. Klein en persoonlijk, en niet alleen verteld vanuit het standpunt van een activist en losse flarden van beelden die voorbij kwamen. Natuurlijk spelen Medgar Evers, Malcolm X en Martin Luther King ook een belangrijke rol in de de docu, maar alleen via de teksten van Baldwin zelf. Los van hoe interessant het onderwerp verder ook is: als ik anderhalf uur lang moet luisteren naar ex politicus Jan Peter Balkenende die over klimaatverandering spreekt, vind ik het onderwerp an sich heel interessant, maar zakt mijn aandacht weg als ik anderhalf uur enkel en alleen maar naar zijn betoog aan het luisteren ben. I am not your negro bereike bij mij na pakweg 45 minuten, eenzelfde effect vanwege het feit dat ik simpelweg meer afwisseling had verwacht dan enkel Baldwin die aan het woord was. Samuel L. Jackson sprak weliswaar ook veel van zijn teksten in, maar was hier veel te monotoon in stemgeluid om mij echt te blijven pakken.

Mijn eindbeoordeling komt wellicht tegenstrijdig over, want ik zou deze docu alsnog aan iedereen aanraden. Ik zou alleen aanraden om hem in drie delen van een half uur te bekijken, en juist hier wringt de schoen bij mij. Dit omdat ik denk dat de docu nog veel pakkender kon worden neergezet als er niet alleen maar op het boek van Baldwin was ingezoomd. Of dat er in ieder geval meer werk was gestoken in het simpelweg pakkender maken van deze docu, waarbij ik dan met name doel op de presentatie van de docu zelf.

2,5*

Het verhaal over het leven van de zwarte Amerikaan. Baldwin was een tijdsgenoot van bekende voortrekkers van gelijkheid tussen blank en zwart: Medgar Evers, Malcolm X en Martin Luther King. Woordvoerders van onderdrukte Amerikanen die vanwege hun donkere huidskleur niet als mensen werden gezien, niet dezelfde rechten hadden, niet dezelfde kansen kregen. Evers, X en King deden die strijd elk op hun eigen manier, al konden ze elkaar ergens wel vinden. Als ik de documentaire volg was James Baldwin die niet gebonden was aan één bepaalde groepering, getuige was van alle grote evenementen, de boodschap zeer goed begreep van die belangrijke tijdsgenoten, en lang genoeg leefde om er een bredere analyse van te maken. Wat resulteerde in het script Remember This House, wat uiteindelijk 30 jaar na zijn dood deze documentaire werd met een bijkomende versie in boekvorm.

De documentaire is zeer sterk gedaan. Een boodschap geschreven door iemand die alles zelf meemaakt, die getuige was op de eerste rij en gemaakt door mensen die hem maar al te goed begrepen. Want het racisme is nog lang niet weg. De ongelijkheid is er nog altijd. De documentaire heeft iets tijdloos.

Ik hoop dat ik van mezelf mag zeggen dat ik genoeg empathie heb om me in te leven in de zwarte Amerikaan, dat ik begrip toon, dat ik een grote afgunst heb aan racisme en zelf een voorstrever ben van gelijke rechten, gelijke kansen. Maar het is nog iets anders om echt te ervaren wat zij meemaken, wat ze voelen. Door terug te gaan naar de jaren '60 waarin verschillende grote namen (niet alleen Malcolm X of Martin Luther King maar ook bekende figuren als Harry Belafonte of Sidney Poitier) het maatschappelijk debat open trokken. Gehoord worden is nog iets anders natuurlijk.

In elk geval een zeer mooie documentaire waar de inhoud goed naar voorkomt en het niet alleen een verzameling beelden is. Ik had toch ook de indruk dat het een emotionele docu was, zo kwam het in elk geval over.

I Am Not Your Negro is niet zozeer een sociaal commentaar. Het is een aanval op de Amerikaanse samenleving en de manier waarop zwarte mensen werden/worden behandeld. En hoewel het raar is om dit te zeggen, vond ik het geweldig.

Het is verschrikkelijk om naar deze documentaire te kijken en niets ervan is gemakkelijk. Het poëtische schrijven wordt erg goed gebracht door Samuel L. Jackson zelf en de woorden van James Baldwin zijn aangrijpend en surrealistisch. De begeleidende beelden zijn soms passend maar ook in groot contrast met wat de witte propaganda verkondigde. Het is op een effectieve manier gemonteerd en laat je nooit los.

Dit is een film die zowel belangrijk als triest is om te zien dat hij überhaupt gemaakt moest worden. Dit zou verplicht onderwijs op school moeten zijn.

4*