Risttuules (2014)

Een pose aannemen en vasthouden, niet blikken of blozen. Zwijgend uitbeelden en de tijd stilzetten. De elkaar opvolgende tableaux vivants geven In the Crosswind al bij voorbaat een unieke status. Dit is hoe de Estse regisseur Martti Helde in zijn full feature-debuut oorlogsleed verbeeldt. Dialogen blijven achterwege, want ook dan is het haast transcendente verdriet al voelbaar.

Achter de visuele pracht van dit kleine meesterwerk schuilt de urgentie van een schrijnende historische werkelijkheid. Het is prijzenswaardig dat Helde daaruit voortvloeiende reflecties aan de kijker overlaat, en deze nergens opdringt. Naarmate de film vordert, kruipen de schilderachtige, zwart-witte taferelen steeds verder onder de huid. In the Crosswind is van een tijdloze schoonheid.

Volledige recensie (uitgebreid)

Het ligt misschien teveel voor de hand om dit een arthouse variant op de mannequin challenge te noemen, dat zal ik dan ook niet doen. Wel valt op dat de scenes uit Risttuules die klassiek zijn (live action, met name in het begin) veel minder interessant ogen dan de bulk van de film, die gebruik maakt van verstarde acteurs met een bewegende camera en een normale geluidsband. Het eerste moment wat echt indruk maakt is de vol met mensen gepakte ruimte in het begin, maar de twee hoogtepunten van de film zitten meer tegen het einde en maken eigenlijk gebruik van hetzelfde principe. In het berkenbos (met de graven) en in de gevangenis (bij vader) laat een ononderbroken tracking shot verschillende tableaus zien over dezelfde situatie. Zowel narratief als visueel is dit geweldig mooi gedaan. Daarnaast is de geluidsband erg belangrijk, die je soms meer vertelt dan de beelden doen, en ervoor zorgt dat de film nergens gaat slepen. Ook fraai is de originele muziek, duidelijk geinspireerd op Arvo Pärt. Een meesterwerk vind ik Risttuules niet, daarvoor is het vooral narratief en qua personages te beperkt (wat inherent is aan het concept). Daarom heb ik ook niet direct behoefte aan veel meer films in dezelfde stijl, maar voor deze ene keer is het absoluut een bijzondere ervaring.

Er is een hoop positiefs over deze film te zeggen. Het idee van de tableaux vivants is origineel en sterk, wellicht briljant: het drukt uit dat de tijd voor c.q. het leven van de getroffenen stil is gaan staan tijdens hun deportatie (het zijn verloren jaren) en het geeft de kijker de rust om de smart waarover wordt verteld en die wordt getoond in te voelen en de getoonde wreedheden te overdenken. Het zijn ook hele mooie schilderijtjes geworden, die tableaux vivants, en lijken wel echte foto’s uit 1941 zelf. En het is goed dat deze Sovjet ‘holocaust’ aandacht krijgt in onze contreien, omdat we hier vanwege onze eigen geschiedenis altijd vrijwel geheel zijn gericht op de wreedheden van de nazi’s en niet op die van de communisten. Wat dat betreft deel ik danuz’ ergernis dat veel linkse mensen nog altijd schaamteloos met de symbolen van het communisme rondlopen, alsof de massamoorden en andere gruwelijkheden die in de naam van het communisme zijn gepleegd niet zijn gebeurd. Wat dat betreft laat de film ook wel zien dat de ideologische omkering de zaken niet beter maakt: de nazi’s wilden van de ontwortelde, ‘ontaarde’, mensen (dus van de migrantenvolken als Joden en zigeuners) af terwijl de communisten nu juist de inheemse volkeren deporteerden en zo ontwortelden hetgeen minstens zo’n grote misdaad is. En het maakt nog eens duidelijk waarom de Baltische staten zo panisch zijn over de hernieuwde Russische agressie.

Ik deel echter ook danuz’ ervaring dat de tableaux vivants nogal repetitief zijn en dat het voor mij de film ook wat saaiig maakte. Wat dat betreft is het ook niet te vergelijken met bv. de foto’s die na de bevrijding in de concentratiekampen van de nazi’s zijn genomen zoals getoond in een film als Night Will Fall (2014) - MovieMeter.nl: die echte foto’s zijn in hun gruwelijkheid zo onbevattelijk en grotesk dat een seconde al genoeg is om er uren over na te denken (en er slapeloze nachten van te krijgen). In die film wordt ook opgemerkt dat het onmogelijk is om de beelden te vervalsen c.q. in scene te zetten bij wijze van propaganda (‘waar vind je zulke uitgemergelde acteurs?’). Dat Risttuules alles wel uitdrukkelijk in scene zet, levert mooie plaatjes op maar verliest daarmee ook impact.

Zelden een film gezien die zijn nobele bedoelingen op zo'n tragische wijze volledig om zeep helpt. Ooit een film gezien die zichzelf eigen niet eens een film mag noemen? Derek Jarman durfde het in 1993 aan om zijn publiek bijna 80 minuten lang naar een blauw scherm te laten kijken, Martti Helde laat je vrijwel uitsluitend 'levende' standbeelden of foto's zien. Het is een volstrekt zinloze cinematografische stunt die mij in ieder geval aanzette om goed te kijken hoe vaak ik acteurs op het scherm zie knipogen. En ja, dat gebeurt regelmatig dus moet je zelfs concluderen dat de regisseur genoegen heeft genomen [of heeft moeten nemen] met minder dan perfectie. Dat op zich is al sneu.

Veel erger is het dat de beelden juist de aandacht afleiden van de voice-over, waarin actrice Laura Peterson de brieven voorleest van de Estse Erna die ze tijdens haar ballingschap in een Siberische goelag schreef aan haar geliefde Helmar. Nee, er is dus GEEN ENKELE dialoog in deze 'film', we horen alleen de exacte inhoud van de brief. Maar als je dan toch voor zo'n literaire aanpak kiest, dan zou je als filmmaker die brieven tot leven kunnen brengen door de inhoud te reconstrueren. Waarom Helde er voor gekozen heeft om alle personages monddood te maken en fysiek te verlammen is mij een raadsel. Doordat de personages letterlijk niet tot leven komen, komt de film totaal niet tot leven en verzandt het in hopeloze pretentie. We hebben hier te maken met een regisseur wiens enige regie-aanwijzing waarschijnlijk 'blijf heel stil staan' luidt. Een film zonder beweging, zonder dialoog, zonder enig recht om zichzelf een film te noemen. Dit is beeldende kunst van het treurigste soort en dat over de ruggen van de miljoenen die onder Stalin omkwamen in de strafkampen. Bah, bah en nog eens bah!

In allerlei opzichten een uitzonderlijke film. De opmerkelijke keuze van regisseur Martti Helde om de inhoud van de brieven te vertellen aan de hand van tableaux vivants in fraai zwart-wit met ondersteuning van een uitgekiende soundtrack, maakt dat de film eruit springt in vergelijking met soortgelijke drama’s. Langzaam maar zeker bezorgt de film je een beklemmend gevoel.

Voor zover ik dat kan beoordelen tamelijk uniek en op de rand van een meesterwerk.

Met dank aan Fransman voor de tip.

Schitterend.

Moeilijk om uit te drukken waarom ik dit zo'n geweldige film vind. Zal het toch proberen. Het begint al met de zeer mooie beelden in het begin van de film toen alles voor het Estse koppel er nog zo mooi uit leek te gaan zien. Prachtig die scène van het van papier gemaakte bootje op het water, wat de vrijheid van de Estse familie moest symboliseren, die dus achteraf schijn bleek te zijn. De agenten van de NKVD kwamen op bezoek en het was gedaan met het vrije leventje van de Estse familie, die volgens mij wel tot de welgestelden behoorden. Juist daarom werden ze gedeporteerd en ontdaan van het mens zijn. Ze waren immers de klassenvijand. Voor de communistische machthebbers bestonden ze nog slechts op papier, dit op een zeer treffende wijze uitgedrukt in de stilstaande beelden van de slachtoffers. Alleen de natuur bewoog nog. Ik moest bij het zien van deze film die geen dialogen bevat af en toe denken aan de films van de Litouwer Sarunas Bartas. Ook in zijn films ontbreken vaak dialogen of zijn ze heel schaars. Daarom maakten ook zijn films grote indruk op mij, eveneens dit meesterwerk van Martti Helde. Na de dood van Stalin en de bekendmaking dat de Baltische bewoners weer terug mochten naar hun thuisland begonnen de beelden weer te bewegen. De mensen begonnen weer tot leven te komen. Nogmaals, Martti Helde heeft met deze film die een enorme indruk op mij heeft gemaakt klassenwerk afgeleverd.

Waardering: 4.5* met kans op de maximale score.

Risttuules

Wat een meesterwerk. Bij sommige films past eigenlijk alleen maar stilte, en eendrachtig de film heb ik niet veel woorden nodig om mijn gevoel over Risttuules te omschrijven. De zwart-wit beelden, de mooie stem van Peterson die haar brieven aan haar man voorleest, de camera die rond de stilstaande personages zweeft, het lef dat regisseur Helde toont, en uiteraard de fenomenale muziek/score… Alles draagt bij aan een film die onder je huid kruipt en als een nachtmerrieachtige hallucinatie aanvoelt.

De woorden van Erna staan bol van hoop (op een hereniging), maar dit dramatische verhaal over de inwoners van de Baltische Staten, die tijdens de Tweede Wereldoorlog door Stalin werden gedeporteerd naar werkkampen en werden vermoord, kent weinig hoop. Wel veel onvoorwaardelijke liefde tussen de personages, en dat is een boodschap die na het zien van Risttuules misschien nog wel het meeste bijblijft. Gelukkig maar. Bekijk ook de eindcredits, want in combinatie met de schitterende muziek zullen ze je met kippenvel achterlaten.