Risttuules (2014)

Vanaf 4 mei in de bioscoop (Contactfilm)

Ziet er waanzinnig mooi uit, hier een lovende bespreking.

Een hele aparte manier van filmen. Geluid en stem zijn normaal, beelden zijn stil. En juist daardoor komt de boodschap keihard binnen.

MEESTERWERK!

Stem ik graag mee in!

John Milton

Yes! Die wil ik graag zien.

Had hem eigenlijk al staan voor mijn Cinema of the World: A film From Every Country On The Planet projectje, maar ik wil hem eigenlijk niet missen op grote scherm...

Dan kies ik voor Estland wel iets anders! Thanks for tagging!

Moest m'n voorstelling van vanochtend initieel gaan missen door een andere afspraak, maar last minute ging die niet door. Dit werk leent zich echt bij uitstek voor het grote doek bijzondere kijkervaring die ik niet had willen mislopen.

Een pose aannemen en vasthouden, niet blikken of blozen. Zwijgend uitbeelden en de tijd stilzetten. De elkaar opvolgende tableaux vivants geven In the Crosswind al bij voorbaat een unieke status. Dit is hoe de Estse regisseur Martti Helde in zijn full feature-debuut oorlogsleed verbeeldt. Dialogen blijven achterwege, want ook dan is het haast transcendente verdriet al voelbaar.

Achter de visuele pracht van dit kleine meesterwerk schuilt de urgentie van een schrijnende historische werkelijkheid. Het is prijzenswaardig dat Helde daaruit voortvloeiende reflecties aan de kijker overlaat, en deze nergens opdringt. Naarmate de film vordert, kruipen de schilderachtige, zwart-witte taferelen steeds verder onder de huid. In the Crosswind is van een tijdloze schoonheid.

Volledige recensie (uitgebreid)

Draait nu in t Hoogt!

Inderdaad een verzameling tableaux (camera beweegt zich door een scene waarin de mensen als poppen stilstaan), begeleid door dagboekflarden. Ergens was het mij iets te repetitief/eentonig en tevens vond ik dat als je voor deze vorm kiest het echt perfect moet zijn uitgewerkt. Het klinkt misschien kleinzerig, maar ik erger me dan toch aan oogknipperingen enzo. Maar toch: dat onderwerp en deze vorm maken een vrij unieke ervaring.

O, en dat er nu nog mensen met die rode vlag met gereedschap durven rondlopen (op 1 mei bijv.) blijft me verbazen.

Ik zou gisteren 19 uur, maar wordt vandaag. Ga er zo naartoe danuz, als ik klaar ben met werken. Maar dank voor de reminder. Appreciated

Hee! Zowaar ook te zien onder de grote rivieren en redelijk dicht bij mij in de buurt (Eindhoven). Het onwettelijke, vernederende en ronduit criminele optreden van de Sovjet Unie in de Baltische staten heeft me altijd bijzonder geboeid. De trailer ziet er zeer veelbelovend en bijzonder uit. Heel erg benieuwd.

Ik voeg me bij Tim. Prima verwoord.

Ja dat is me te makkelijk hoor

Dat vreesde ik al, maar er was niet veel tijd

Ik was (als historicus die enige vakken over holocaustverwerking, herinnering en herdenken heeft gevolgd) met name verrast door wat de aanpak doet, de manier waarop de beelden op je inwerken, en hoe historische bronnen en verbeelding hier verweven zijn. Sommige scènes wisten mij echt te raken, terwijl ik toch redelijk murw gebeukt ben in de loop der jaren, ook deels door deformatie.

Maar los daarvan was ik erg onder de indruk van het de glijdende zwart-wit fotografie en de soundtrack. Ook het langzame tempo en de soms langere duur dat er niet gesproken werd geven echter de nodige ruimte aan reflectie, zo ze dat al niet met zachte hand afdwingen. Ik vond het als film een kunstwerkje, maar als holocaustverbeelding ook echt een nieuw hoogtepunt.

Wordt de Russische deportatie en decimering van volkeren ook echt als "Holocaust" gezien? Als je over holocaustverbeelding (in film) spreekt denk ik toch eerder aan die nazi holocaust. Dit lijkt me een aparte categorie?

Volgens de strikte definitie heeft Danuz wel een punt, maar ik heb het inderdaad ook overgenomen omdat de film het woord gebruikt, en vanwege hetgeen we zien. Dat het voor het overgrote merendeel (als mijn google actie klopt) geen joden waren wiens lot we hier aanschouwen (en nazi's niet de daders), is in mijn hoofd niet opgekomen toen ik dat woord hier herhaalde. Maar nu je het zo zegt zullen er vast historici zijn (zeker Joodse), die het gebruik van de term hier te discussie zouden kunnen stellen.

Ik heb holocaust wel eerder breder gebruikt zien worden, of "vervoegingen", zoals holodomor (ook weer zo'n fijne Stalin actie, maar dan in de Oekraïne). Is de Joodse term voor wat de nazi's deden ook niet Shoah?

Er zijn genoeg historici die de term Sovjet Holocaust gebruiken of gebruikt hebben, ja. Dat de film de term klakkeloos overnam, leverde bij mij toch nog wel wat gemengde gevoelens op. Ik zou t.a.t. een andere term prefereren.

Dat zag ik inderdaad. Maar ik gebruikte hier de hoofdletter H omdat ik dus doelde op de shoah. Misschien niet helemaal duidelijk neergepend dan.

Het woord holocaust wordt verder bijvoorbeeld ook gebruikt ivm met dierenrechten en de vleesindustrie.

De etymologie van het woord holocaust heeft met verbranden en offers te maken. Je kan het in het Nederlands vertalen met brandoffer. De term is daarmee strikt genomen niet exclusief voorbehouden aan de genocide op de Joden in de WO II, maar daarmee wel zeer sterk verbonden. Wat mij betreft zijn dat twee goede redenen om het woord niet te gebruiken voor massadeportatie door de Sovjet-Unie (zelfs het woord genocide lijkt me op basis van de film niet van toepassing).

Overigens vond ik die tekst aan het einde van de film echt overbodig, en zelfs storend, omdat het afbreuk doet aan wat juist de film is: het verhaal van deze ene vrouw, binnen het grotere leed. (De feiten kan iedereen voor zichzelf opzoeken op wikipedia lijkt me.)

Wel is het de moeite waard om gedurende de aftiteling te blijven zitten als je van de muziek houdt!

Het ligt misschien teveel voor de hand om dit een arthouse variant op de mannequin challenge te noemen, dat zal ik dan ook niet doen. Wel valt op dat de scenes uit Risttuules die klassiek zijn (live action, met name in het begin) veel minder interessant ogen dan de bulk van de film, die gebruik maakt van verstarde acteurs met een bewegende camera en een normale geluidsband. Het eerste moment wat echt indruk maakt is de vol met mensen gepakte ruimte in het begin, maar de twee hoogtepunten van de film zitten meer tegen het einde en maken eigenlijk gebruik van hetzelfde principe. In het berkenbos (met de graven) en in de gevangenis (bij vader) laat een ononderbroken tracking shot verschillende tableaus zien over dezelfde situatie. Zowel narratief als visueel is dit geweldig mooi gedaan. Daarnaast is de geluidsband erg belangrijk, die je soms meer vertelt dan de beelden doen, en ervoor zorgt dat de film nergens gaat slepen. Ook fraai is de originele muziek, duidelijk geinspireerd op Arvo Pärt. Een meesterwerk vind ik Risttuules niet, daarvoor is het vooral narratief en qua personages te beperkt (wat inherent is aan het concept). Daarom heb ik ook niet direct behoefte aan veel meer films in dezelfde stijl, maar voor deze ene keer is het absoluut een bijzondere ervaring.

Er is een hoop positiefs over deze film te zeggen. Het idee van de tableaux vivants is origineel en sterk, wellicht briljant: het drukt uit dat de tijd voor c.q. het leven van de getroffenen stil is gaan staan tijdens hun deportatie (het zijn verloren jaren) en het geeft de kijker de rust om de smart waarover wordt verteld en die wordt getoond in te voelen en de getoonde wreedheden te overdenken. Het zijn ook hele mooie schilderijtjes geworden, die tableaux vivants, en lijken wel echte foto’s uit 1941 zelf. En het is goed dat deze Sovjet ‘holocaust’ aandacht krijgt in onze contreien, omdat we hier vanwege onze eigen geschiedenis altijd vrijwel geheel zijn gericht op de wreedheden van de nazi’s en niet op die van de communisten. Wat dat betreft deel ik danuz’ ergernis dat veel linkse mensen nog altijd schaamteloos met de symbolen van het communisme rondlopen, alsof de massamoorden en andere gruwelijkheden die in de naam van het communisme zijn gepleegd niet zijn gebeurd. Wat dat betreft laat de film ook wel zien dat de ideologische omkering de zaken niet beter maakt: de nazi’s wilden van de ontwortelde, ‘ontaarde’, mensen (dus van de migrantenvolken als Joden en zigeuners) af terwijl de communisten nu juist de inheemse volkeren deporteerden en zo ontwortelden hetgeen minstens zo’n grote misdaad is. En het maakt nog eens duidelijk waarom de Baltische staten zo panisch zijn over de hernieuwde Russische agressie.

Ik deel echter ook danuz’ ervaring dat de tableaux vivants nogal repetitief zijn en dat het voor mij de film ook wat saaiig maakte. Wat dat betreft is het ook niet te vergelijken met bv. de foto’s die na de bevrijding in de concentratiekampen van de nazi’s zijn genomen zoals getoond in een film als Night Will Fall (2014) - MovieMeter.nl: die echte foto’s zijn in hun gruwelijkheid zo onbevattelijk en grotesk dat een seconde al genoeg is om er uren over na te denken (en er slapeloze nachten van te krijgen). In die film wordt ook opgemerkt dat het onmogelijk is om de beelden te vervalsen c.q. in scene te zetten bij wijze van propaganda (‘waar vind je zulke uitgemergelde acteurs?’). Dat Risttuules alles wel uitdrukkelijk in scene zet, levert mooie plaatjes op maar verliest daarmee ook impact.

Zelden een film gezien die zijn nobele bedoelingen op zo'n tragische wijze volledig om zeep helpt. Ooit een film gezien die zichzelf eigen niet eens een film mag noemen? Derek Jarman durfde het in 1993 aan om zijn publiek bijna 80 minuten lang naar een blauw scherm te laten kijken, Martti Helde laat je vrijwel uitsluitend 'levende' standbeelden of foto's zien. Het is een volstrekt zinloze cinematografische stunt die mij in ieder geval aanzette om goed te kijken hoe vaak ik acteurs op het scherm zie knipogen. En ja, dat gebeurt regelmatig dus moet je zelfs concluderen dat de regisseur genoegen heeft genomen [of heeft moeten nemen] met minder dan perfectie. Dat op zich is al sneu.

Veel erger is het dat de beelden juist de aandacht afleiden van de voice-over, waarin actrice Laura Peterson de brieven voorleest van de Estse Erna die ze tijdens haar ballingschap in een Siberische goelag schreef aan haar geliefde Helmar. Nee, er is dus GEEN ENKELE dialoog in deze 'film', we horen alleen de exacte inhoud van de brief. Maar als je dan toch voor zo'n literaire aanpak kiest, dan zou je als filmmaker die brieven tot leven kunnen brengen door de inhoud te reconstrueren. Waarom Helde er voor gekozen heeft om alle personages monddood te maken en fysiek te verlammen is mij een raadsel. Doordat de personages letterlijk niet tot leven komen, komt de film totaal niet tot leven en verzandt het in hopeloze pretentie. We hebben hier te maken met een regisseur wiens enige regie-aanwijzing waarschijnlijk 'blijf heel stil staan' luidt. Een film zonder beweging, zonder dialoog, zonder enig recht om zichzelf een film te noemen. Dit is beeldende kunst van het treurigste soort en dat over de ruggen van de miljoenen die onder Stalin omkwamen in de strafkampen. Bah, bah en nog eens bah!

Onbegrijpelijk inderdaad. Ieder zijn meug, maar hier herken ik helemaal niets in.

Kan me anders wel enigszins vinden in z'n eerste alinea. Als je al voor zo'n techniek kiest, werk hem dan tot in perfectie uit. Zoals ik in mijn lapje tekst hierboven al schreef gaan knipperende ogen en wiebelende oudjes nogal irriteren op den duur. De vraag is dan of dit bedoeld is (enige nonchalance om het geheel niet te rigide te laten voelen) of onmacht.

De mis-en-scene daarentegen is toch zeker van niveau (van steady cam tot sets). Dat verheft het geheel boven amateur-theater.

Tuurlijk, die paar keer knipperen zal niemand zijn ontgaan, maar als ik lees wat een tijdrovend en ontzettend lastig karwei dat moet zijn geweest (zes maanden per tableau, uit m'n hoofd), kan ik daar wel begrip voor opbrengen.

Vooral die laatste zin voel ik echter wel. Over de ruggen van miljoenen? Ik vond dit juist een heel waardevol eerbetoon, gegoten in een vorm die Helde nota bene eerst ook niet voor ogen had. ITC zou een documentaire worden, maar een zin in een dagboek van een ooggetuige ('het voelt alsof de tijd hier heeft stilgestaan') zette de Estse regisseur uiteindelijk op het definitieve spoor van deze kunstvorm.

Dat dat dan je ding niet is, okee, maar kunst over de ruggen van de slachtoffers? Ik proefde de emoties en het respect overal, en de interviews met Helde die ik heb gelezen bevestigden dat gevoel alleen maar.