Stephen Quay

Selectie van hun kortfilms (Stephen Quay werkt altijd samen met zijn identieke tweelingbroer Timothy, en het fascinerend lijkende Institute Benjamenta or This Dream People Call Human Life te zien in het Antwerps Filmmuseum:

Hoewel hun oeuvre uit amper twee langspeelfilms bestaat en een paar dozijn kortfilms, behoren de broers Quay tot de meest gerespecteerde (en geïmiteerde) filmmakers. Terry Gilliam is bijvoorbeeld een fervente fan van hun even visionaire als poëtische cinema. Maar de broers Quay zijn veel meer dan filmmakers. Ze maken ook grafische ontwerpen en worden in de opera- en danswereld geroemd voor hun excentrieke decors.

De broers worden vaak in verband gebracht met David Lynch (hoe origineel ), Franz Kafka en Jan Svankmajer.

In Absentia (2000, 20 min)

Een experimentele kortfilm vol prachtige beelden en lichteffecten. De film is gebaseerd op het verhaal van de psychiatrische patiente Emma Hauck die vanuit haar gedwongen isolement ontelbaar keer de zin 'Hartediefje, kom gauw' schreef. Dat is handig om te weten want wat je ziet is eerder een illustratie bij dat gegeven dan dat je het uit de beelden zou kunnen afleiden. Aan de andere kant wordt alles wel ineens erg duidelijk zodra je de inspiratie kent, en verdwijnt het mysterie uit de film. Die bestaat uit een opeenvolging van bijna abstracte beelden waarin afgebroken potloodpuntjes, vingers, een open raam en een vrouwenfiguur te herkennen zijn, en tussendoor ook een bizar insect-creatuur, dat alles met veel licht- en schaduw in beeld gebracht, soms in extreme close up, dan weer heel gestileerd of juist wazig gehouden. Moeilijk te beschrijven eigenlijk, maar een heel knappe ervaring, mede door de bevreemdende en haast pijnlijk scherpe muziek die het geheel begeleidt. De opeenvolging van beelden met veel herhaling zorgt dat de film die eerst erg afstandelijk overkomt toch weet door te dringen, als je dan achteraf leest waar ze hun inspiratie uit gehaald hebben wordt het haast hartverscheurend mooi. Knappe film dus, 4.5*.

The Sandman (2000, 41 min)

Een klassieke dansfilm dit, gebaseerd op de opera The Tales of Hoffmann blijkbaar, maar deze keer is die kennis niet echt nodig want het ligt er zo dik op dat je zelf ook wel doorhebt wat er gebeurd in de film. Ik verwachtte me gisteren eigenlijk aan poppenanimatie dus ik was aardig verrast toen men ineens begon te dansen, eerst ook aangenaam verrast maar al gauw begon het me sterk te vervelen. De dans is geweldig klassiek (met veel sérieux en ondanks de sierlijkheid toch behoorlijk stijf) en weinig verrassend en het hele verhaal dat woordeloos uitgebeeld wordt is niet erg interessant en komt hopeloos ouderwets over, net als de pianomuziek. Gelukkig zijn de decors en de belichting prachtig, maar de film wordt er niet echt door gered. Slecht is het allemaal niet en de dans is technisch perfect uitgevoerd, maar voelt niet bezield aan, en de ernstige sfeer die errond hangt maakt dat je je in een stomme film uit de jaren '20 voelt en dat is nefast voor een film van zes jaar oud . 2.5*

Duet 'A' (2000, 16 min)

Nog een dansfilm (in het vervolg lees ik eerst het programma voor ik nog eens ga kijken ) maar deze was al een pak beklijvender. Zoals de titel al zegt is het een duet, opgenomen in een lege studio waar enkel een aantal repen stof naar beneden hangen en twee stoelen staan, maar opnieuw slagen de broers erin met enkel de belichting en dit eenvoudig gegeven een geweldige sfeer op te roepen, en die zelfs twee keer radicaal te veranderen (als filmkijker weet je dat de belichting veel doet, maar om het eens daadwerkelijk te zien wat een gigantisch verschil het kan geven dat maakt toch wel indruk) Stijlvol decor dus, maar ook de dans was pakken interessanter. Een stuk moderner, met spaarzame muziek en veel uitvergrote bewegingen die afwisselend stuntelig, karikaturaal of grotesk overkwamen, en dan weer verrassend naïef en liefderijk of zelfs frivool. En deze keer zat er zelfs wat spaarzame humor in. Mooi om te zien, knap gemaakt, al blijf ik het fenomeen dansfilm toch niet zo geslaagd vinden, je mist de live-beleving en als die dan niet door het camerawerk (toch wel de troef die film zou moeten uitspelen in zo'n geval) wordt gecompenseerd blijft het allemaal nogal steriel en vrij afstandelijk. Maar deze film was een uitstekende poging en voor de liefhebbers zeker de moeite. 3.5*

Nog drie filmpjes erbij, en deze keer ben ik helemaal overtuigd van de status van deze broers: compleet uniek en übergeniaal. Vaak geïmiteerd, zelden geëvenaard.

Street of Crocodiles (1986, 20 min)

Klaarblijkelijk hun beroemdste werk en in ieder geval hun grote doorbraak (nu ja, erg hard doorgebroken zijn ze nog steeds niet ). "Een zaalwachter in een museum spuwt in het kijkgaatje van een oude peepshow. Een verroeste machine zet zich in beweging en als in een nachtmerrie beginnen poppen aan vreemde rituelen tussen afval en rommel." zegt dat brochure van het MUHKA, en meer is er ook niet te vertellen: prachtige beelden van rottende poppen, dansende schroeven, mysterieuze vormen en ruimtes, alles badend in een marginale sfeer van vergane glorie, stof en roest. Daarbij komt nog een magistrale soundtrack (dit geldt ook voor de films hieronder, hoef ik dat al niet meer te herhalen: telkens is de muziek gecomponeerd door Lech Jankowski en iedere keer overtreft hij zichzelf: passionele melodieën afgewisseld met experimentele geluidseffecten maken de films helemaal af). Persoonlijk zag ik in deze film niet meer dan een mooi uitgewerkte fantasie, een opeenvolging van surrealistische beelden, en ontging de symboliek me een beetje, maar dat is geen enkel bezwaar om ervan te kunnen genieten. 4.5 *

Rehearsals for Extinct Anatomies (1988, 14 min)

Zowaar nog mooier dan Street of Crocodiles vond ik dit filmpje. Opnieuw animatie met vreemde creaturen in een bevreemdende omgeving, maar deze keer met een duidelijke rode draad: touwtjes, lijnen, strepen, snaren, ijzerdraad en zelfs een camera die heen en weer beweegt als hangt hij aan een touw te bengelen. Heel veel herhaling, wondermooie ruimtes, bizarre wezens en beklijvende muziek. Minder obscuur dan het vorige, maar het wist me wel meer te boeien (misschien doordat je even moet wennen of omdat dit filmpje zijn geheimen sneller prijs geeft, ik heb ze nu eenmaal maar een keer gezien en hermetisch kun je ze wel noemen). 5.0 *

The Comb (1990, 18 min)

Mooi citaat van op imdb: Explaining an avant-garde film such as The Comb is like trying to explain the concept of colors to a person who has been blind since birth. The blind may conjure up their own ideas of what colors look like, but they cannot fully realize them.

Dat gezegd zijnde toch maar een poging. The Comb is het duidelijkste van de drie, dat in ieder geval: je krijgt een beeld te zien van het onderbewuste van een slapende vrouw, een soort bevreemdende droomsequens waarin bepaalde elementen en handelingen steeds herhaald worden, dat alles in nogal opvallende kleuren en een decor waar driedimensionale werkelijkheid en geschilderde achtergrond erg mooi verweven zijn. De wezens die erin bewegen zijn nog steeds dezelfde bizarre poppencreaturen en wat er juist gebeurd bleef me een raadsel, maar het feit dat je bepaalde elementen kunt herleiden naar de echte omgeving van de slapende vrouw maakt het wel bevattelijker. En misschien ook iets minder sterk, want doorzichtiger en minder mysterieus. Maar goed, dat kan ook aan de gewenning gelegen hebben, het blijft een unieke film, maar als je ervoor twee meesterwerken gezien hebt is het moeilijk om daar nog boven te stijgen. Maar nog steeds absoluut de moeite. 4.0 *

Ben ondertussen wel nieuwsgierig geworden. Wat denk je Freud, Onderhond approved ?

Ik zou het je toch zeker durven aanraden ja. Al is het maar om in het slechtste geval eens een tegenopinie te kunnen horen .

Compleet uniek zullen ze trouwens wel niet zijn, maar ik persoonlijk heb het nog niet eerder gezien. Jan Svankmajer is een naam die vaak opduikt als referentie, maar daar heb ik dus ook nooit iets van gezien.

Vanavond ga ik trouwens mijn eerste Quay-langspeelfilm bekijken, ik ben erg benieuwd wat dat gaat geven.

Zo, dit wordt de laatste lichting, meer vertonen ze niet meer in het Filmmuseum.

Stille Nacht I (1988, 1 min)

Er is weinig te vertellen over een kortfilm van één minuut als je niet ineens alles wilt vertellen, maar het is echt een pareltje. Fascinerend, in zekere zin grappig, mooi gedaan en je bent het niet meteen terug vergeten, iets wat wel een risico is als je maar een minuutje hebt. Heel mooi geanimeerd ook! 4.5 *

Are we still married - Stille Nacht II (1992, 3 min)

Speels, bizar, mooi, ietwat luguber, fascinerend, creatief en erg mooi. Geldt voor al het werk van de broers, ook voor dit kort (muziek)filmpje rond een paar voeten, een konijn en een pingpongballetje. 4.0 *

Stille Nacht IV (1993, 3 min)

Waarom we deel drie niet te zien kregen weet ik niet, maar voor het vierde geldt gewoon hetzelfde als voor het vorige. Het werk van de gebr. Quay is heel herkenbaar, maar toch telkens anders heb ik gemerkt, maar als je twee filmpjes van drie minuten na elkaar bekijkt sla je ze toch door elkaar achteraf. 4.0 * ook dus

De Artificiali Perspectiva (1991, 15 min)

Een deel van een groter, documentaire-achtig werk over elementen uit de kunstgeschiedenis, naar ik meen telkens door andere filmmakers gemaakt. Het een nogal schools verteld (hoewel de voice over duidelijk een karikatuur is van zichzelf) maar erg mooi verbeeld verslag over hoe door sommige kunstenaars met perspectief gespeeld werd (het gaat over van die schilderijen die als je ze van recht voor bekijkt louter vreemde vormen lijken, maar als je ze vanop afstand en van opzij ziet blijkt het ineens een gezicht of zo te zijn, dat zo vervormd is afgebeeld dat het enkel vanuit een bepaalde hoek te herkennen is) Een aangenaam onderwerp en mooi in beeld gebracht met animatie, knappe beelden en behoorlijk wat humor, maar opvallend conventioneel toch in hún oeuvre. 3.5 *

Als laatste kwam er nog een interview-fragment dat ooit op tv geweest is, waar ze zelf over hun werk vertelden (met veel fragmenten die getoond werden, zo konden we dat één minuut filmpje zowaar nóg eens bewonderen ) Niet geweldig interessant, maar wel leuk om eens te zien, en alvast een geruststelling dat ze zelf benadrukten dat het hun echt niet ging om een verhaal of symboliek in hun films te verwerken (of toch niet meer dan zijdelings). Ze zijn geëvolueerd van tekenaars naar filmers omdat ze het statische medium te beperkt vonden (identiek zoals Lynch dus, met zijn Six men getting sick!!) maar film als verhalend medium vinden ze haast net zo beperkend.

Brothers Quay - Korte Films 1979 - 2003 | DVD | DVDOutlet.nl

Freud (of iemand anders) ervaringen met deze dvd? Staat het meeste wel op geloof ik he?

Van 15 december 2013 tot en met 9 maart 2014 is in EYE een grote tentoonstelling over het bijzondere werk van de Amerikaanse gebroeders Quay te zien: The Quay Brothers' Universum | EYE, het nieuwe filmmuseum

Vandaag drie uur de tijd genomen om in EYE de tentoonstelling te bezoeken. Niet alle films kunnen kijken, maar na drie uur kijken en lezen ben je ook wel even klaar. Gelukkig heb ik een MJK, dus ik loop misschien nog eens binnen als ik toch in EYE ben voor een film. 't Was best druk, maar dit zijn van die verloren dagen dat men het toch in een museum zoekt denk ik.

Ik weet niet precies of de gebroeders Quay zelf deze tentoonstelling hebben samengesteld, of een curator van EYE of een kenner van de Quays. De objecten uit musea, academische ziekenhuizen etc waren die bijeen geraapt bij de films van Quay of hadden zij die bewust gekoppeld? Datzelfde geldt voor de vele 'andere' animatiefilms die werden vertoond. Werden die vertoond omdat ze directe inspiratie waren geweest of waren dit animatie films die EYE goed vond passen. Zo waren er Britse animaties (hele leuke overigens - vermoedelijk reclame/promotiefilms) uit 1899 (!) van Arthur Melbourne-Cooper 'Animated Matches' ("Playing Volleyball" en "Playing Cricket") en Russische papieren poppenanimaties van Stanislas Starewicz (1913!) en (uit 1933) "Une Nuit sur le Mont Chauve" van Alexander Alexeieff en zijn werk "Le Nez" (1963). Ik had het idee dat EYE alle animaties die ze hadden eens uit de kast heeft gehaald. Deze films kwamen immers uit de eigen archieven.

Wel directe invloed had Walerian Borowczyk, van wie ik niet wist dat hij in Polen was begonnen met animaties. Ik ken hem van die halfbakken soft-erotica uit Frankrijk in de jaren 70. Van Borowczyk is het (blijkbaar) beroemde "Renaissance" te zien uit 1963. Erg leuke en gave terug-in-de-tijd animatie. Bij een andere film van Borowczyk (gemaakt met Jan Lenica - van wie ook het zeer politieke 'A' te zien is) is duidelijk de inspiratie voor Terry Gilliam te zien: "Dom" (1959). Maar de meest duidelijke invloed is wellicht Jan Svankmajer. Van Svankmajer zijn er ook twee films te zien. Hele gave zelfs: "Historia Naturae, Suita" (1967) en het (bijna) briljante "Byt" (1968).

Maar goed. De tentoonstelling gaat over Brothers Quay. En daarvan is ook veel te zien. Naast enkele tekeningen ook een tiental zogenoemde Dormitoria. Soort maquettes, al dan niet met vergrootglazen. Van de films heb ik ruim de helft bekeken. Zoals al gezegd volgt de rest mogelijk later. De bekendste ontbreken deels zoals "Street of Crocodiles" (waar wel een dormitorium van is). De lange films draaien denk ik af en toe in de filmzalen, dus ook geen "Institut Benjamenta" of "Piano Tuner". Maar gelukkig zijn er nog wel drie absolute beauties te zien: het fantastische "In Absentia (2000)", de erg leuke Svankmajer-tribute "The Cabinet of Jan ŠSvankmajer (1984)" en het bizarre "The Phantom Museum: Random Forays Into the Vaults of Sir Henry Wellcome's Medical Collection (2003)". De andere films waren aardig of 'hadden hun momenten', zoals "Nocturna Artificialia" (1979) en "The Eternal Day Of Michel de Ghelderode" (1981).

Best wel vermoeiend, om dat allemaal kort op elkaar te zien, maar enkele parels, zoals de genoemde Quay-films, de twee Svankmajers en Renaissance maken het zeker de moeite waard. Het best zou zijn het bezoek in tweeën te knippen en tussendoor te lunchen.

Heb nu deze veertien 'shorts' gezien. Ik denk dat dat wel een voldoende overzicht geeft. nog wel benieuwd naar de twee lange speelfilms, maar ook minstens zo benieuwd of hun techniek dan ook voldoende werkt en blijft boeien.

Nocturna artificialia (1979)

The eternal day of Michel De Ghelderode (1981)

The cabinet of Jan Svankmajer – Prague’s alchemist of film (1984)

Street of Crocodiles (1986)

Rehearsals for extinct anatomies (1987)

Stille Nacht – Dramolet (1988)

The comb [from the museums of sleep] (1990)

The calligrapher (1991)

Are we still married (1992)

Tales from Vienna woods – Stille Nacht III (1992)

Can’t go wrong without you (1993)

In absentia (2000)

The phantom museum – Random forays into the vaults of Sir Henry Welcome’s medical collection (2003)

Maska (2010)

Ik vond In Absentia en Rehearsals for Extinct Anatomies wel de twee beste denk ik.

Waanzinnig mooie tentoonstelling. Had nog niks van de gebroeders gezien, maar ze stonden al wel enige tijd op de to see list. Uiterst positief verrassende kennismaking. Heb zaterdag 5 uur lang op de exhibitie rondgehangen en had nog niet alles kunnen zien, dus ik wil eigenlijk ook nog wel een keer terug.

Mijn persoonlijke favorieten waren In Absentia en Street of Crododiles. Maar zoals gezegd heb ik niet alles kunnen zien, want ik moest zonodig alles in de gehele lengte zien.

Oh ja, en Svankmajer's Byt vond ik tamelijk hilarisch!

Street of Crocodiles was dus ook wel ergens te zien op de tentoonstelling? Heb ik gemist namelijk en later ingehaald. Was ook erg druk toen ik er was.

Helemaal achterin, vlak bij de uitgang. die was goed verstopt inderdaad.

Afgelopen weekend heb ook ik de tentoonstelling van de gebroeders Quay bezocht in het Eye, en ik ben enthousiast geraakt. Ik kende ze vreemd genoeg nog niet. Wat een bijzondere films hebben ze gemaakt zeg, prachtig om de maquettes te zien en deze vervolgens in de films gebruikt te zien worden. Wat een kunstenaars.