Le Journal d'une Femme de Chambre (1964)

Haute cuisine

Buñuel is één van die grote cineasten die ik, vanuit een zekere angst voor het niet kunnen vatten van zijn filmtaal, bewust links heb laten liggen. Wanneer de tijd echter rijp begon te worden, leek het erop dat 'Simón del Desierto' de eer zou gaan krijgen om van mijn ontmaagding een feit te maken. Tot 'Le Journal d'une Femme de Chambre' zich geheel onverwacht, doch welwillend aanbood, en alsnog met die eer ging lopen. Met als gevolg: in plaats van een Buñuel op Mexicaanse wijze, kreeg ik een Buñuel op Franse wijze voorgeschoteld. En niet alleen was het een meer dan vruchtbare ontmaagding, ik kreeg werkelijk het gevoel dat ik op correcte en deftige wijze heb kennisgemaakt met de cineast Buñuel.

Hét toonaangevende aspect in 'Le Journal d'une Femme de Chambre', waar Buñuel verdere betekenis geeft aan de centrale karakters en de globale schets, is zondermeer de fabuleuze beeldtaal die uiterst consequent wordt gehanteerd.

Onder de noemer 'Franscope' (het Franse equivalent op het bekende Cinemascope) legt Buñuel op observerende en zelfs denigrerende wijze het doen en laten van de Franse bourgeoisie op pellicule vast. Het vervormde effect dat bij deze overigens wordt bereikt, duwt een onderliggende, haast demonische dreiging stapsgewijs naar de oppervlakte.

De symbolische beeldtaal graaft echter dieper dan je aanvankelijk zou vermoeden. Via een uitgebalanceerd en uitgekiend vertoon van staging, kadrering en spel met diepte, legt Buñuel een nóg diepere symboliek voor de dag. Een vorm van hiërarchie en onderling aanzien van de personages wordt hierbij zorgvuldig tot ontwikkeling gebracht. Een gegeven dat zich overigens verder vertaalt in het contrast tussen het fetisjistische materialisme van de hogere klasse en de economische ingesteldheid van de lagere klasse.

Vanuit en binnenin het voorgaande contrast valt overigens ook wat vast te stellen. Vanwege een gedetailleerde schets van de maatschappelijke standen en hoe zich dat verder vertaalt in de beeldtaal, gaat Buñuel het gebruikelijke en karikaturale ruimschoots uit weg. De welbedeelden komen naar voren als zij die schijnbaar gelukkig door het leven gaan, en dat staat uiteraard in schil contrast met datgene wat de werkelijkheid ons meegeeft.

Dat wil echter niet zeggen dat de lagere klasse een loutere weergave hoeft te zijn van onschuld, want ook onder hen kan het verraderlijk warm worden. Enerzijds is er Joseph, die zich immer bruut blijft vastpinnen aan een reeks idealen. Anderzijds is er Celestine (vertolkt door een betoverende Jeanne Moreau), die weliswaar bewust en zelfverzekerd is, maar evenzeer licht nonchalant en cynisch. En vanuit die bewuste positie speelt Celestine niet alleen een spelletje met de hogere klasse, maar ergens ook met zichzelf.

Bij deze is het pleidooi pro-Buñuel echter afgesloten, en kan ik deze recensie met een gerust geweten concluderen. Met 'Le Journal d'une Femme de Chambre' ben ik andermaal getuige geweest van een onmisbaar stukje filmgeschiedenis; in meer vrije vaktermen: 'haute cuisine'.

4* ...al zijn de oorspronkelijke 4.5* bij herziening niet uit te sluiten...

Toch wel een tegenvaller dit. De eerste van Buñuel helaas.

Op zich is het geen slechte film, maar ik heb Buñuel in andere films ook al kritiek zien leveren op de bourgeoisie en altijd interessanter dan hier, waar de aanpak wel erg rechttoe rechtaan is. Het zou heel goed kunnen dat ik enkele nuances in het script gemist heb (mijn kennis van de opkomst van het Franse fascisme eind jaren '30 of de Franse bourgeoisie in het algemeen zijn niet erg groot), maar de bijrollen zijn eigenlijk allemaal karikaturen en de grappen rond hun persoonlijkheid zijn wel érg voor de hand liggend. Ben ik niet gewend van Buñuel die toch wat subtieler is doorgaans. Helaas weet niemand buiten Jeanne Moreau om (die werkelijk geweldig acteerd) echt iets van zijn personage te maken buiten een aantal simpele tiks om. Oversekste man, overgestresste vrouw, excentrieke opa, fascistische dienaar... Het zou grappig zijn als het allemaal óf wilder gebracht was zoals in een meer gewone komedie, of als het genuanceerder was. Ik had hier weinig mee.

Het verhaaltje is ook niet al te bijzonder, maar kent zijn sterke momenten, zoals een typisch Buñuel stuk waarin een vrouw advies rond haar seksleven vraagt aan een priester. Ondanks de niet al te boeiende bijrollen heeft de film zelf nauwelijks zwakke momenten, met uitzondering van het einde waarin Celestine trouwt met die militaire buurman. Gelooft iemand werkelijk dat Celestine dit zou doen? Ik vond het nog wel grappig dat Celestine zo in een positie komt waardoor ze zelf kan commanderen, maar andere zien hier juist tragedie in doordat Celestine zelf opgeslokt is door de bourgeoisie en zichzelf verkocht heeft. Het is maar hoe je het ziet, maar ik vind hoe dan ook het huwelijk op zichzelf erg onwaarschijnlijk. Buñuel had misschien wat scènes moeten toevoegen die wat rond de motivatie van Celestine om te trouwen hadden kunnen belichten.

3 sterren, voornamelijk voor de hoofdrolspeelster eigenlijk.

Vive Chiappe!

Ik heb een tijd geleden mijn handen kunnen leggen op een Taschen boek met een overzicht van alle Buñuel films en dat voor maar 5€. Het was wat een blinde koop, ik had alleen nog maar Belle de Jour gezien, maar de stills die in het boek staan zijn soms zo mooi dat ik meer van Buñuel wou zien. Met Le Journal d'une Femme de Chambre ben ik aan deze tocht begonnen.

Het grootste pluspunt aan de film is tegelijkertijd ook het grootste minpunt. Misschien wat een rare stelling maar het is effectief zo. Buñuel geeft op een heerlijke manier kritiek op de Franse bourgeoisie maar ik heb hier persoonlijk te weinig kennis van om alles echt tot in de puntjes door te hebben. Langs de andere kant heeft Le Journal d'une Femme de Chambre wel een hele boel intrigerende personages maar die worden eigenlijk iets te flets weergegeven. Iedereen, uitgezonderd van Céléstine, voelt meer als een karikatuur aan waardoor ik de subtiliteit mis die Buñuel kenmerkte in Belle de Jour. Het verhaal van Le Journal d'une Femme de Chambre is op zich wel interessant en blijft de gehele speelduur boeien. Gebaseerd op het boek van Octave Mirbeau, ergens moeten we dat zelfs nog hebben liggen want mijn moeder herkende de titel en was er zeker van dat ze het boek nog ergens heeft, zorgt Buñuel voor een meeslepend verhaal. Het komt allemaal wat traag op gang maar eens Rabour de pijp aan Maarten geeft en dat de kleine Claire wordt vermoord komt de film echt op gang. Wat daarna volgt zijn een aantal uitstekende scènes waaronder de trouwscène van Céléstine waaruit blijkt dat ook zij zich heeft opgeheven aan de bourgeoisie waardoor ze een tweede Madame Monteil wordt maar vooral de allerlaatste minuten zorgen ervoor dat de film een dikke 3.5* krijgt. We zien het gezicht van Joseph, een andere vrouw en zijn geliefkoosde café waaruit blijkt dat hij is vrijgesproken van de moord op Claire. Heerlijk moment en één van de mooiste eindscènes uit de cinema. Ik kan niet goed uitleggen waarom maar het beeld staat nog altijd op mijn netvlies gebrand.

Jeanne Moreau. De hele film zat ik maar te denken vanwaar ik ze kende. De titel lag op het puntje van mijn tong en ineens wist ik het, Jules et Jim. Daarin was ze werkelijk uitstekend en ik kon me dan ook niet voorstellen dat het zo lang duurde eer ik op de titel kwam. Hier in Le Journal d'une Femme de Chambre speelt ze een soortgelijke rol maar toch een tikkeltje minder. Een tikkeltje minder betekent niet dat het slecht is want ze speelt nog altijd de sterren van de hemel ten opzichte van de rest van de cast. De manier waarop ze Céléstine neerzet is van hoog niveau. Ik zal me maar eens dringend moeten wagen aan herzieningen van Ascenseur pour l'Échafaud en Le Procés want volgens mij heb ik ze daar serieus ondergewaardeerd. Ik overdrijf misschien wel wat met het hele 'Moreau speelt de rest van de cast weg' gedeelte want de rest is ook gewoonweg goed, al wordt er teveel gekozen om een karikatuur van hun personage te maken.

De tweede Buñuel die ik achter de kiezen heb en hij is me niet tegen gevallen. Belle de Jour blijft nog altijd beter maar de sterke cast en het meeslepende verhaal zorgen toch voor een uitstekende film. De fascistische uitspraken passen perfect in de film maar langs de andere kant moet je wel wat kennis van de betreffende periode hebben om de film ten volle te kunnen waarderen en laat ik dat nu net niet hebben. Dit smaakt in ieder geval naar meer!

3.5*

Ontzettend mooie poster trouwens.

Buñuel is man, die ervan houdt om in zijn films tegen de bourgeoisie aan te trappen en meestal kan ik dat wel waarderen. Ook hier levert hij kritiek en doet dat op zijn kenmerkende manier, door een drama te voorzien van luchtige grappen, die de ene keer wat subtieler zijn dan de andere keer.

Jeanne Moreau speelt in ieder geval een geweldige hoofdrol. De manier waarmee ze door haar geweldige charme en uitstraling Céléstine weet neer te zetten, is sterk. Ook mij wist ze er in ieder geval mee in te pakken. De bijrollen zijn misschien iets minder goed gespeeld, maar voegen wel de nodige humor toe, al moet ik toegeven dat er soms ook wat flauwigheid tussen zit. Buñuel brengt het alles allemaal netjes in beeld en zorgt ervoor dat het vrijwel continu blijft boeien. Uiteindelijk resulteert het verhaal in een sterke climax, met een mooie slotscène.

Le Journal d'une Femme de Chambre is dan ook zeker bovengemiddeld goed te noemen. Het is erg vermakelijk al heeft Buñuel zeker nog betere films gemaakt, waarin hij op een scherpere en nog betere wijze kritiek durft te uiten op de adellijke klasse van de samenleving.

3,5*

Traditioneel zijn dienstmeisjes slechts als nevenpersonage aanwezig, maar hier wordt alles uit haar standpunt verteld. De sociale orde staat op haar kop. Célestine is sympathieker en intelligenter dan haar werkgevers. De leden van de plattelandsbourgeoisie zijn schertsfiguren, verwikkeld in kleingeestige burenruzies, de jacht op wild en dienstmeisjes, het verbergen van schandaaltjes en het ophouden van de schone schijn.

De roman van Octave Mirabeau is van 1900, maar hier is het verplaatst naar de jaren '30, de tijd van het opkomende fascisme en antisemitisme. Luis Buñuel heeft dit aan den lijve ondervonden. Jean Chiappe - wiens naam gescandeerd wordt op het einde - was een ambtenaar die een voorstelling van L'Age d'or verbood. Des te wranger is het dat de fascist en kindermoordenaar Joseph vrijuit gaat dankzij politieke connecties.

De moord wordt niet getoond. In plaats daarvan zien we een zwijn dat een konijntje achternazit, een verrassend staaltje symbolisme. Het is een van die weinige keren dat ik het erg vind als een personage vermoord wordt.

Jeanne Moreau geeft een kranige vertolking, maar ook de nevenrollen zijn goed, vooral Michel Piccoli en Georges Géret.

De met de haren bijgesleepte symboliek die cinemanukerke in zijn review noemt had ik er ook niet uitgehaald, het is natuurlijk de vraag of het echt zo bedoeld is door Buñuel, of dat overijverige adepten er van alles bij slepen om hun essay meer cachet te geven. Valt dat de film aan te rekenen? Ik meen van niet.

Journal d'une Femme de Chambre is met zijn afkeer van de bourgeoisie een echte Buñuel, maar dan zonder het surreële. Moreau is uitstekend in de titelrol, en van de andere acteurs kon ik vooral genieten van Piccoli als seksueel gefrustreerde landjonker. Het verhaal is op en top ironisch, met name tegen het einde, als Moreau denkt de jonge Claire te hebben gewroken om er vervolgens achter te komen dat Joseph is vrijgelaten. Om dan vervolgens over te schakelen naar Joseph, die zijn droom heeft waargemaakt en een fascistische optocht toejuicht. So much for happy endings.

Te recht door zee om een van de beste Bunuels te zijn. Maar tegelijk ook een van zijn meest grimmige films. Zo'n film waarin iedereen schuldig is. De bourgeoisie is al reddeloos verloren, maar Jean Morreau als het kamermeisje weet dat maar al te goed en profiteert er vooral van. Dus ook daar zit geen hoop meer. Ze doet haar best om hogerop te komen en lijkt, hoewel ze in de film een stuk menselijker lijkt dan de rest er toch op uit om geen opdrachten meer te krijgen maar ze te geven. Normaal zit er meer lucht in een Bunuel. Door surrealisme of humor of een personage dat die bevrijding kan bieden.

Bunuel verplaatste het verhaal niet voor niets naar de jaren '30. De wereld is op een weg naar de zowat ondergang. Deze Bunuel ligt daarom qua thema ergens in de lijn van films veel recentere films als Sunset, The Childhood of a Leader en Das Weisse Band. Al zijn die drie films alledrie minder nadrukkelijk en ook weer heel anders.

Fijne Buñuel en misschien zijn minst ‘speciale’ en meest rechttoe rechtaan film die in van hem tot nu toe heb gezien.

Buñuel slaagt er doorgaans wel in om de bourgeoisie goed neer te zetten en ook nu zijn het allemaal lompe en bekakte figuren waar je maar weinig sympathie voor kunt opbrengen. Zo zien we een oversekste echtgenoot, de vader die een vreemde fetish heeft om Celestine in botinnen te zien rondlopen, de buurman die voortdurend in oorlog is met de familie en de vrouw die met haar huwelijksproblemen bij de priester komt,… het zijn stuk voor stuk figuren die de film boeiend houden.

Het verhaal zelf is niet zo heel bijzonder en had misschien wat beter uitgewerkt kunnen worden. Het komt redelijk traag op gang en vanaf de moord op het meisje komt er pas echt een versnelling in de film. In ieder geval is het allemaal aardig gedaan, maar op lange termijn zal het waarschijnlijk niet zo’n blijvende indruk nalaten.

3*