Jonas (1957)

Jonas (Robert Graf) vindt dat hij een hoed moet. Het zijn immers de jaren vijftig en de succesvolle jarenvijftigman heeft een hoed. Zegt de reclame. En de rest van die Umwelt. Dus koopt hij er één. Wel duur, maar hij is helemaal het mannetje met zijn Homburg en de verkoopster Nanni (Elisabeth Bohaty) vindt hem nog leuk ook. Date! Alleen wordt dan bij de eerste de beste lunchstop de hoed gestolen. Jonas flink over de zeik. Uit pure kinnesinne steelt hij er zelf één terug. Daar blijkt alleen het monogram 'MS' in te staan en dat triggert flashbacks naar der Krieg en zo komt Jonas in de duistere buik van de walvis die waanzin heet; de hoed is een boemerang van vilt.

Dit is echt helemaal mijn soort film: experimenteel en enorm origineel, maar wel met een duidelijk verhaal en met een mix van absurdistische humor en verontrustende kafkaëske scenes. Daarvoor kan je als Duitser ook heel mooi teruggrijpen op de beeldtaal van de expressionistische klassiekers, iets dat Jonas dan ook regelmatig doet. Het wordt afgemaakt met precies de goede nerveuze soundtrack van Schönberg-leerling Winfried Zillig (zo te lezen best wel fout in de oorlog, maar waarschijnlijk was de keuze marsdeuntjes maken voor nazi-propaganda of naar het oostfront), met wat Duke Ellington voor de afwisseling in de mix.

De tone of voice en het gebruik van een constant aanwezige, subjectieve voice-over deden me een beetje The Cremator denken. Alleen daar hoor je één stem, terwijl Jonas wordt gebombardeerd door allerlei stemmen die aan hem trekken, van reclameslogans tot bijbelcitaten. Dat - en dit is een heel vreemde vergelijking, weet ik - deed me dan weer denken aan de videogame Hellblade: Senua's Sacrifice uit 2018, die alom werd geprezen om hoe hij psychose verbeeldde, vooral via de soundtrack. En dat deed Jonas' regisseur Ottomar Domnick dus al in 1957. Hij was eigenlijk dan ook psychiater en heeft verder niet veel films gemaakt.

Dat kwam ook omdat Domnick een beetje op de troepen vooruit liep. 1957 was weliswaar het jaar dat Bergman ook Wilde aardbeien en Het zevende zegel uitbracht (lekker bezig), maar nog net voor het begin van Nouvelle Vague. De Duitse variant daarop, met Herzog en Fassbinder en zo, begon eigenlijk pas in 1962 met het Oberhausener Manifest. Dat Domnick goed zijn vinger op de pols van de culturele scene in West-Duitsland had, blijkt ook wel uit dat het script mede werd geschreven door gigant van de Duitse literatuur Hans Magnus Enzensberger, die ook in 1957 zijn eerste boek uitbracht. Domnick kan dus met recht zeggen dat hij al fan van Enzensberger was voor hij beroemd werd.

Jonas was ondanks aanvankelijk goede ontvangst in Duitsland zelf, toch nog wat te raar voor veel mensen - The New York Times schijnt vernietigend te zijn geweest - en raakte daarom nogal in de vergetelheid. Maar nu kan je het gewoon weer kijken, in gerestaureerde vorm (zij het wel met nog wat beschadigingen.) Wat dat betreft is het toch wel een toptijd.

Sowieso een fascinerende man, die Domnick. Hij was ook een verzamelaar van kunst en er is nog steeds een Sammlung Domnick museum. Maar hij hield ook van snelle auto's en was de eerste die zijn Porsche persoonlijk kwam afhalen bij de fabriek, waarmee hij een traditie startte. Dus staat zijn foto ook prominent op de Porsche website.

Eerlijk gezegd had ik verwacht dat er iets van 5 tot 10 mensen op deze vertoning zouden afkomen, maar het was ondanks kou en gladheid gewoon vol. Nu kan er maar iets van 60 man in Filmhuis Cavia, maar dat is toch meer dan bij menige vertoning van meer mainstream moderne films. Er was ook een inleiding bij. Daar ben ik niet altijd fan van, maar deze was erg informatief; veel van wat je hier leest komt daar uit.