Tengoku to Jigoku (1963)

Gisteravond de laatste loodjes met na deze nog twee te gaan wat de Top 250 betreft. Gisteravond was dan toch Tengoku to jigoku aan de beurt en daarmee de hoogst overgebleven op de lijst, en hier verwachtte ik wel iets van. En met het genre misdaad in gedachten iets duisters, met bendes, undercover, iets als Infernal Affairs. Waarom ik dat precies dacht weet ik niet, het bleek in ieder geval niet zo te zijn en viel zelfs nogal tegen.

Het verhaal is nochtans duidelijk met de zakenman wiens zoon gekidnapt wordt met veel contact, omhaal en betrokkenheid van de politie om de zaak op te lossen. Iets dat zich de eerste fase, het eerste uur, alleen maar in het huis afspeelt met veel dialoog en vooral de focus op morele afwegingen. En het moet gezegd dat de scène waar de kidnapper vraagt waarom de gordijnen dicht zitten behoorlijk sterk is qua spanning en conclusie. Maar buiten dat verliest de film mij regelmatig in een overdaad aan dialoog met hier en daar de nodige overacting, of anders gezegd; Aziatische drukte en wolligheid. De scène in de trein belooft veel beterschap met fraai camerawerk vanaf de trein, een bepaalde spanning, onmacht jegens de zaak en een onderzoek in het verschiet.

En dat gevoel van beterschap zet zich voort met het onderzoek dat een stuk interessanter is qua hoe dit gevoerd wordt en uitermate getailleerd en minutieus wordt gebracht. Duidelijk is dat hier heel wat meer dynamiek in zit dan het eerste uur van de film. Maar helaas deze fase duurt ook niet lang voordat de verveling toeslaat en ik mijn aandacht er bijna niet bij kan houden, en dat terwijl ik heel veel goede hoop voor deze film had, maar uiteindelijk toch gewoon flauwtjes en zoutloos voorbij trekt.

Heb ik iets gemist? Kennelijk. Is dit niet aan mij besteed? Weet ik niet. Opgeven doe ik het nog niet want de film komt op de stapel 'te herzien', dus wie weet. Maar ontzettend tegenvallen doet de film wel de eerste keer.

In een poging om wat bij te benen in de Aziatische cinema heb ik me nog eens laten onderdompelen in een film van Kurosawa. Dit is nog maar mijn derde Kurosawa, maar wel weer een toppertje.

Kurosawa weet gedurende ruim 2 uur en 20 minuten er een ontzettend spannend geheel van te maken. Dat het eerste deel zich de hele tijd op dezelfde plaatst afspeelt, maakt het extra boeiend en erg sfeervol. De woonkamer die afgesloten was met de gesloten gordijnen, de enorme hitte,...het gaf toch een speciaal beklemmend sfeertje. Ook heerlijk om te zien hoe de politie over de vloer moest kruipen om uit het zicht te blijven wanneer de gordijnen open moesten blijven. Heel erg eenvoudig allemaal, maar erg effectief om de spanning op te bouwen. Het tweede gedeelte is ook behoorlijk straf met de zoektocht naar de ontvoerder. Ik denk niet dat ik ooit zo'n gedetailleerd politieoverleg gezien heb in films en Kurosawa weet het allemaal op zo'n spannende manier te brengen.

Ik moet dringend werk maken om meer te zien van Kurosawa, want deze High and Low is alvast een toppertje.

4*

De detective is een populair modern genre, ook in de filmwereld, zodat je het idee hebt dat je de film High and Low in een of andere vorm al honderd keer gezien hebt: de film laat zich eenvoudig samenvatten als het cliché van een briljant opgezette misdaad die vervolgens evengoed wordt opgelost door nog briljanter recherchewerk met een kat-en-muisspel tussen dader en de politie. Tegelijk is Kurosawa’s detectivefilm het tegendeel van de typische Hollywood-detectivefilm: waar die laatste een dermate complex plot heeft dat het nauwelijks te volgen is en graag verrassende plotwendingen gebruikt om de kijker nog meer te verwarren, is het verhaal van die van Kurosawa heel goed te volgen, zijn er ook geen plotwendingen en toont het vooral heel realistisch gedegen recherchewerk zonder ongeloofwaardig spektakel. Bovenal is de hedendaagse versie heel leeg en viert het in wezen de leegheid c.q. de lol van het kapitalisme als een spel waar de winnaar met list en bedrog met de buit vandoor gaat, terwijl de film van Kurosawa een bijtende kritiek is op het kapitalisme: veelzeggend verliezen beide partijen – rijk en arm – en in de briljante slotdialoog tussen dader en slachtoffer waarin de dader z’n motief van haat tegen de rijken onthult, vraagt het rijke slachtoffer ‘waarom denk je dat we tegenpolen zijn?’. Beide klassen – de rijken en de armen – verliezen immers hun menselijkheid in het kapitalisme en worden ‘monsters’: dat de rijke in z’n moreel dilemma waarin hij moet kiezen tussen z’n bedrijf (macht en rijkdom) en medemenselijkheid kiest voor het laatste is in wezen toch ook calculerend gedrag omdat het bedrijf dat een kinderleven offert geen genade zal vinden bij het publiek en evengoed ten onder zal gaan.

Dat maakt de film evengoed rijker dan de gemiddelde drukke en complexe Hollywood-film. Sowieso is Kurosawa een vakman zodat de film, ook al is ie weer erg lang (Kurosawa heeft geen haast, waarschijnlijk omdat de kijker van die tijd ook geen haast had), zeker niet verveelt: elk beeld, elk woord, elke handeling is precies goed en houdt je gefocust. Hooguit het hysterisch gedrag van de Japannners als ze emotioneel worden ‘klopt’ naar het gevoel niet: ik weet niet of dat de Japanse cultuur is of een zeker artistiek expressionisme, maar het stoort verder niet.

Ik geef niet zo heel erg snel de volle mep bij een eerste kijkbeurt, maar meteen nadat High and Low eindigde, wist ik dat dit er zo eentje ging worden. Werkelijk feilloos naar mijn gevoel - misschien dat sommige dialogen en reacties inderdaad niet altijd even naturel aanvoelden (voor mij dan), maar dat is ook wel degelijk een cultureel verschil enerzijds (en daardoor nooit storend), en anderzijds ook gewoon een andere tijd in de filmwereld. Eenzelfde gevoel heb ik bij pakweg een Hitchcock-film. Zoiets neem ik er met veel liefde bij, want wat is dit een fantastisch meesterwerk op zowat elk vlak. De prachtige zwart-wit-fotografie, de enscenering en blocking, elk beeld leeft en is vol interessante details en zou je zo kunnen inkaderen. De visuele thematiek; de rijke villa bovenop de heuvel die uitkijkt op de rest van de stad, of juist omgekeerd, de shots die omhoogkijken naar het huis vanuit de rokerige sloppenwijken. Het perfect uitgekiende plot, waarin elke scène belangrijk is, elk detail terugkomt. De film is enorm plot-gedreven, maar dat ervaarde ik nergens als storend, omdat het zo intelligent uitgewerkt werd. De film waar ik meteen hele duidelijke paralellen mee zag was Fincher's Zodiac, zeker vanaf het middenstuk. Hoe een hoop detectives gedetailleerd speurwerk moeten voeren om een dader op te sporen, en stukje per stukje dichterbij (lijken te) komen. Maar ook de rol die de media hierin speelt, bijvoorbeeld. En hoe alles politiek bepaald/gestuurd wordt. Zodiac is daar cynischer in, overigens. Maar in ieder geval; basically vormt High and Low de blauwdruk voor het hele procedural-genre, zoveel is duidelijk.

Het is ook heel knap hoe Kurosawa op meerdere momenten de film een compleet andere richting uitduwt, wisselt van tempo, genre en point of view, maar dit volledig vloeiend aanvoelt. Het eerste stuk eindigt duidelijk na de trein-scène, maar de film heeft nergens moeite om daarna terug op gang te komen. Ik vond het politie-onderzoek zo mogelijk zelfs nog interessanter, en de laatste drie kwartier nog intenser en beter. Dan gaat het weer soort van over in een (neo)noir-thriller. Kurosawa speelt met veel invloeden en stijlen, maar de film voelt als één duidelijke artistieke visie aan, en allesbehalve als een hoop delen aan elkaar gelijmd. Opnieuw, héél knap vind ik dat.

De visuele tegenstellingen worden trouwens mooi en naadloos verbonden aan de inhoudelijke thematiek. High and Low verwijst langs de ene kant, vrij letterlijk, naar de ruimtelijke positionering van onze 'held' en 'villain', en daarmee samenhangend hun sociale plek in de maatschappij. Maar evengoed is het een morele tegenstelling. Toch zijn de personages gelaagd; een zwart-wit-tegenstelling, goed tegen kwaad, is het zeker niet. Gondo lijkt in het begin meedogenloos, maar blijkt dan toch zeker niet harteloos te zijn, en de vijand is een ontvoerder en moordenaar, maar heeft dan weer een meelijwekkende achtergrond en begrijpelijke motieven. Zonder dat je hem in de verste verte een soort ''Robin Hood-esque''-figuur zou kunnen noemen, want uiteindelijk is hij puur en alleen door haat en wrok gedreven. De allerlaatste scène waar de twee recht tegenover elkaar worden gezet had misschien nog wat langer mogen doorgaan, maar uiteindelijk zegt de door merg en been snijdende, waanzinnige schreeuw van de ontvoerder genoeg. Eigenlijk zegt het alles. Terwijl het scherm zwart wordt, galmt dat na, en blijf je toch wel contemplatief en met een wrang gevoel achter.

Wat levert de cast sterk en geloofwaardig spel. Toshiro Mifune, Tatsuya Nakadai en Tsutomu Yamazaki zetten alle drie ijzersterke rollen neer als toch wel de drie hoofdfiguren - ''high'', ''low'' en de detective ertussenin. Maar ook alle zijfiguren zijn prettige aanwezigheden en voegen altijd wel iets toe, van een tragische noot (de vader van het ontvoerde kind) tot wat meer luchtigheid (de collega-detective).

Plus zo oneindig véél individuele geweldige scènes, shots en momenten. Ik noem er snel een paar; de toevallige ontmoeting tussen Gondo en Ginjiro wanneer die laatste hem opmerkt en al spottend om een vuurtje gaat vragen, de reflectie in de zonnebril, de hele achtervolging in de rosse buurt, de nachtclubscène met de jazzmuziek, de politieagenten die op de grond het telefoontje afluisteren, het hele politieteam dat één voor één hun ontdekkingen opsomt, ... Het zijn soms pietluttige dingen, op het eerste oog nauwelijks het benoemen waard, maar ze staan nu al allemaal op m'n netvlies gebrand. Visuele story telling op het hoogste niveau, tweeënhalf uur lang.

Ik ga er een einde aan breien, maar Kurosawa heeft me hier heel erg mee gefascineerd. Ik heb het op het grote scherm gezien trouwens, en dat droeg wel bij aan de epische, indrukwekkende ervaring. 5* langs mijn kant, indrukwekkend meesterwerk.