Exodus (1960)

Hij wordt maar erg magertjes bedeeld hier, deze in mijn ogen topfilm. De film bouwt behoorlijk rustig op, maar saai is dat toch echt niet te noemen. Het verhaal en de personages worden rustig uit de doeken gedaan, waarna er zich een spannende film ontspint met verschillende dramatische gebeurtenissen.

Wel een beetje vreemd om de blauwogige Newman te zien als jood, maargoed, als je even de filmster Newman buiten beeld zet kun je eigenlijk niet anders dan hem zeer overtuigend noemen. Wat een gelikte gentleman is hij in deze film ook bij tijd en wijle, geen wonder dat de prachtige Eva Marie Saint uiteindelijk als een blok voor hem valt, hoewel hun liefde moeilijker is dan het in eerste instantie lijkt.

Sowieso is eigenlijk de complete cast overtuigend. Het afgelegen kinderkamp is misschien wat erg sprookjesachtig en idyllisch, maar ook die oase van rust blijkt uiteindelijk niet een heel veilige haven.

Prachtige rauwe rol van Sal Mineo overigens, hem op het lijf geschreven. Hij heeft een echt rattenkoppie, maar toch weet hij je keer op keer te vertederen. Eigenlijk toch best een heel groot acteur.

De monoloog van Newman op het einde is een tikje aangezet, maar is toch wel erg ontroerend en een waardig slot van ruim 200 zeer boeiende minuten.

De films van Otto Preminger zijn toch een beetje onderbekeken hier op Moviemeter, en voor Anatomy of a Murder en Exodus is dat toch doodzonde, want dit zijn stukjes cinema van Weense klasse

Heerlijk zonnige beelden bevat deze film ook, ideale zomerfilm Maar vergis je niet, het is zeker geen luchtige film, al zitten er gelukkig wel luchtige momenten in Gaat dat zien/kopen/huren!

De vergankelijkheid.

Exodus, zowel het boek als de film, hebben - onderkend door voor- en tegenstanders van de al of niet Zionistische inhoud - een enorme impact gehad op de vorming van de staat Israel, via de beïnvloeding van de Amerikaanse opinie. In het lijstje van Preminger, maar ook Newman en Saint denk ik toch vrij makkelijk dat dit de film met de meeste impact en de meeste controverse zal zijn. Dat vergeten we misschien wat makkelijk omdat het al een 'oude' film is en die controverse allang weer voorbijgewaaid is...

Het verhaal, net als het boek van Uris, gebruikt een aantal historische elementen die een fictief verhaal kaders geven. Met andere woorden, het is niet waar gebeurd, maar het lijkt op iets wat wellicht gebeurd had kunnen zijn - er was bijvoorbeeld echt een schip met de naam Exodus, maar daar liep het wel wat anders mee af. De aanpak levert in deze vorm wel een glad en gelikt narratief op, maar geeft ook alle ruimte aan kritiek - en die zou ook wel eens terecht kunnen zijn, afhankelijk van met welke partij in het conflict je je identificeert en welke verhalen en feiten je accepteert. Stap je daaroverheen of heb je daar geen emotie mee, dan is het een mooi en meeslepend epos, vol van de tragiek en het optimistische idealisme van de jaren-50 en -60.

Even los van de controverse is dat wel het sterke punt van de film, en waardoor de voor de begrippen van nu absurd lange speelduur in een oogwenk voorbij lijkt te zijn. Net als het boek overigens, dat heb ik indertijd (nouja, in 1980 or zo) ongeveer in een ruk uitgelezen. En hoewel de hele cast perfect in hun rol zit en ook perfect daarvoor gecast is, zijn ze toch vooral in functie daarvan. Geen acteursfilm, maar een epos - als genre lijkt dat wel haast volledig verdwenen te zijn.

Ergens wel jammer, en na afloop zat ik even te mijmeren of de filmindustrie in de afgelopen 50 of 60 jaar eigenlijk nog wel iets vooruitgegaan is. Geen makkelijk te beantwoorden vraag.

We're really up to our necks in Jews, sir

Soms zijn er regisseurs waar je vreemd genoeg nog niet eerder of maar zeer beperkt mee in aanraking bent gekomen en bij mij is Otto Preminger er zo eentje. Een regisseur die toch wel wat grote films op zijn naam heeft staan, maar vreemd genoeg ben ik nog niet verder gekomen dan het vermakelijke River of No Return met Marilyn Monroe. Dan maar eens wat werk maken van wat van zijn andere films en vanwege de aanwezigheid van onder andere Paul Newman ben ik bij deze Exodus uitgekomen.

Het is zo'n type film die echter enorm lang in de kast zou blijven staan (ik kan niet altijd tijd vrijmaken voor films met zo'n lange speelduur en ik dacht eigenlijk dat dit een Tweede Wereldoorlog film was, geen idee waarom ik met dat idee in mijn hoofd zat, en dat behoort niet tot mijn favoriete subgenres) maar de corona pandemie gaf de film een handje, want wat moet je anders doen op een mooie zonnige vrijdagavond terwijl alle cafés en bijeenkomsten afgelast zijn. Een heuse meevaller dan ook dat Exodus ook gewoon een erg degelijke film is gebleken. Eigenlijk zijn het meerdere afgesloten verhalen die tot één film wordt gegoten (met telkens hun eigen mini-climax) maar daardoor krijg je wel een lekker hoog tempo en vliegt de speelduur vlotjes voorbij. Het helpt ook wel dat de verschillende plotlijnen stuk voor stuk boeiend zijn. Het segment op de Exodus met de hongerstaking, het terrorisme van Irgun, de aanval op Gan Dafna, ... Hier en daar wel heel aangedikt (die speech van Ari op het einde bij het graf van Karen en Taha is wel op het randje) maar tegelijkertijd werken dit soort grote emoties wel.

En je hebt natuurlijk wel een cast om U tegen te zeggen. De eerlijkheid gebiedt me wel te zeggen dat hier een aantal van mijn favoriete acteurs tussen zitten zoals Paul Newman en Lee J. Cobb die sowieso weinig verkeerd kunnen doen ten huize Metalfist. Newman lijkt een vreemde keuze met zijn staalblauwe ogen maar maakt de rol zich volledig eigen. Ook Cobb is uitstekend als Barak maar sowieso is er weinig op de cast aan te merken. Eva Marie Saint is degelijk als Kitty terwijl Sal Mineo opnieuw een indrukwekkende rol neerzet als Dov Landau. De film maakt verder gebruik van wat historische feiten (zo was er effectief een Exodus schip maar daar liep het wel volledig anders mee af) en bestaat Landau echt - de man heeft ondertussen de gezegende leeftijd van 90 jaar - maar is op geen enkel vlak waarheidsgetrouw. Geen idee in hoeverre dit het gelijknamige boek van Leon Uris volgt, maar naar het schijnt heeft Preminger en co wel wat moeten zalven in de toon van het verhaal.

Exodus is ook één van de twee films waarvoor Dalton Trumbo het screenplay schreef - de andere film is Spartacus - waar hij eindelijk onder zijn eigen naam werd gecrediteerd. Het zette heel wat in de gang met betrekking tot zijn jarenlange blacklisting en eigenlijk vind ik het nog wel treffend dat het net gebeurt met een film als Spartacus maar zeker met deze Exodus. Op naar Anatomy of a Murder, daar ken ik op zijn minst de soundtrack al van, als volgende Preminger film.

4*

Zondagavond is al een tijdje klassieker avond, en ondertussen zijn er al een stuk of wat pareltjes voorbij gekomen. Vanavond was het de beurt aan Exodus, een film die zijn oorsprong kent in het gelijknamige boek van Leon Uris, een schrijver die ik goed kan waarderen in het geval van Gezworen Kameraden en Armageddon. Met enige interesse zette ik me dan ook wel aan de film ook al had ik wel schrik van de lange speelduur.

Boeiend is de kern van het verhaal wel te noemen, de Joden praktisch uitgeroeid opzoek naar een land dat ze nog accepteert of een streek waar men rustig kan leven, met Palestina als land of droom of dit nu beloofd is of niet. De oorlog is voorbij, maar voor de Joden kennelijk niet, want de strijd gaat verder. En ondanks alle verontwaardiging rond de Holocaust zit er nog steeds geen land of volk op ze te wachten. Het zijn ontegenzeggelijk interessante elementen waar, als je het mij vraagt, een prima miniserie van gemaakt had kunnen worden. Interessant is toch zeker de list om op de boot te geraken, de hongerstaking en onzekerheid rondom vertrek, maar tevens de strijd, worsteling en verzet eenmaal ter plaatse.

Nadelen zijn uiteraard al snel de enorme lengte van deze verfilming. Heel erg hoeft dat nog niet te zijn maar wel als er veel overbodige scènes zijn of momenten die voor mijn gevoel onnodige uitgesmeerd zijn. Had er dan een miniserie van gemaakt met duidelijke onderwerpen per aflevering, want Exodus heeft nu het kenmerk van een langgerekte brei die naarmate het einde nadert steeds meer aan kracht en indruk verliest met slechts enkele momenten dat er echt iets noemenswaardigs lijkt te gebeuren en dat is jammer gezien het lastige en ingewikkelde doch interessante onderwerp dat een betere vehicle had verdiend dan deze Exodus.

Newman maakt er het beste van en Eva Marie Saint is altijd fraai te zien maar veel te mager is het allemaal wel om deze zogenaamde epische strijd van 3,5 uur boeiend te houden. Nee, helaas, klassieker avond was dit keer een tegenvaller.

Goeie film over een Joodse man die ervoor zorgt dat een groep Joden Palestina weten te bereiken. De film speelt zich af na de tweede wereldoorlog. Groots opgezet (zowel inhoudelijk als visueel). Goeie dialogen, maar uiteindelijk wel behoorlijk lang (sommige stukken hadden echt een stuk korter gekund).