Der Fall Gleiwitz (1961)

Na het gisteren zien van de Oorlog / Drama film "Westerplatte (1967)", wilde ik deze film (een soort van reconstructie film) herzien die ik vroeger (ergens in de vorige eeuw) ook al eens gezien heb (kon hem nauwelijks meer herinneren) op de televisie. "Der Fall Gleiwitz" moet je eigenlijk bekijken voordat je aan "Westerplatte" gaat beginnen, want deze film speelt zich één dag voor de aanvang van de Tweede Wereldoorlog af en was de rechtvaardiging van de invasie van Polen op 1 september 1939.

In Gleiwitz (tegenwoordig Gliwice in Polen), een Duitse stad aan de Poolse grens, stond een Duitse radiozender. Hitler liet zes Duitsers en hun commandant Alfred Helmut Naujocks (Hannjo Hasse), verkleed als Poolse soldaten, een aanval uitvoeren op deze installatie om daarmee een aanleiding te creëren voor een inval in Polen.

"Der Fall Gleiwitz" reconstrueert in detail en met veel dialoog de verrassingsaanval in 1939 door een nazi-eenheid op het radiostation in Gleiwitz. Het laat zien hoe feiten en meningen kunnen worden gemanipuleerd en hoe mensen ertoe worden gebracht leugens, moord en oorlog te accepteren. In aanloop naar de inval in Polen, zocht de top van het 3e rijk naar een geschikte aanleiding Polen binnen te vallen. Nu waren er incidenten genoeg, maar allemaal niet ernstig genoeg om gewapend ingrijpen te rechtvaardigen. Hitler gaf Heinrich Himmler en Reinhard Heydrich opdracht een aantal grensincidenten te organiseren, het moest moest er op lijken dat de Polen de grens met Duitsland overschreden om aanslagen te plegen.

Hoewel er vermeld staat de film 70 minuten duurt, duurt hij in werkelijkheid maar 63 minuten en de film opent ook nog eens met een paar minuten durende scène in een bioscoop, waarbij nazi propagandabeelden worden vertoond en waarbij SS-Hauptsturmführer Alfred Helmut Naujocks toekijkt. De film richt zich ook vooral op de enthousiaste voorbereidingen van hem, die van Gestapochef Heinrich Müller (Herwart Grosse) de opdracht krijgt om zes Duitsers te selecteren uit een SS trainingskamp, die hebben gewoond in Polen en vloeiend Pools spreken. Gekleed als Polen, zullen de zes een inval doen bij een door de Duitse overheid beheerd radiostation in Gleiwitz, aan de Duits-Poolse grens, en even de controle over de ether overnemen. Naujocks zal ook een Poolse gevangene (Hilmar Thate) uit een concentratiekamp ontvangen die zal worden gedrogeerd door een arts, gekleed in een Pools uniform en doodgeschoten, om te worden achtergelaten als bewijs van de "Poolse invasie".

Dit is later de geschiedenisboeken ingegaan als het "Gleiwitz incident" en de codenaam voor het inzetten van Poolse misdadigers was "Konserven". Nadat de aanvallers (de aanval begint overigens na 57 minuten) vertrekken, krijg je nog de oorlogsverklaring van Hitler over de radio te horen, die zegt:

"Last night Poland opened fire from invaded German soil. The adversaries went so far as to deploy regular troops. We have been returning their fire since 5:45 am."

De film is daarna ook afgelopen, waarbij je wel nog in beeld de onderstaande korte tekst te zien krijgt:

"43,000,000 DEAD."

In deze film krijg je ook beelden te zien van hotel "Haus Oberschlesien" in Gleiwitz, dat een belangrijke rol speelde bij de aanval. Reinhard Heydrich verbleef er in augustus 1939 tijdens een voorverkenning en degene die de overal pleegden op het radiostation zaten er van 12 t/m 31 augustus 1939. Ook de 111 meter hoge radio zendmast (die nog steeds in gebruik is) komt regelmatig in beeld en dat o.a. tijdens een verkenning van Alfred Naujocks (waarvan je via een flashback ziet hoe hij geworden is zoals hij nu is en dat vanaf zijn doop) als zogenaamde radioreparateur.

Net zoals de film Westerplatte, is ook "Der Fall Gleiwitz" een interessante film voor liefhebbers en geïnteresseerden in de Tweede Wereldoorlog.

Sobere film gemaakt in het communistische Duitsland van begin jaren zestig. Een hervertelling van Operatie Himmler beter bekend als het Gleiwitz-incident, de geheime Valse vlag-operatie georganiseerd door de SS zodat nazi-Duitsland een politieke aanleiding had om Polen binnen te vallen. De operatie werd uitgevoerd op 31 augustus 1939.

De film concentreert zich vooral op de voorbereidingen van SS-Hauptsturm-führer Alfred Helmut Naujocks (Hannjo Hasse), die opdracht krijgt van Gestapo-chef Müller (Herwart Grosse) om zes Duitsers te selecteren die vloeiend Pools spreken. Verkleed als Polen moeten deze zes een Duits radiostation in Gleiwitz aan de Duits-Poolse grens, binnenvallen en daar een bewusteloze gevangene gekleed in een Pools uniform neer te schieten en achterlaten als bewijs van de "Poolse invasie".

De film onthoudt zich van elk oordeel. Maar historisch gezien is deze film behoorlijk accuraat omdat het gebruik maakt van Naujocks' eigen naoorlogse getuigenis. Er werd geëxperimenteerd met de camera, soms was dit geslaagd, soms iets minder. Het ene moment zijn er stilstaande dialoogscenes met gezicht close-ups, op het andere moment zijn er zwaai-en-draaide beelden en zie je halve mensen) Met slechts 63 minuten blijft het kort, maar precies voldoende om het verhaal te vertellen.

Ook het gebruik van muziek valt op! Er is een krankzinnige score met fanfaremuziek, koormuziek, een orkestrale versie van het Hawaïaanse “Aloha Oe” en "The Carioca" (hoorde ik aan het begin nu een sinterklaas liedje?) Heel tof, maar ook heel vreemd. De montage van de beelden en geluid waren extreem goed! Die scène waar een auto bij een spoorwegovergang wacht tot een troepentrein passeert, verandert het gezang van de soldaten in een ritmisch gezang dat het geluid van de passerende trein nabootst. De betekenis; de oorlogsmachine is niet te stoppen!

Ik kende deze film helemaal niet. Daarom de recensies van Theunissen en joolstein met belangstelling gelezen. Goede film, vond ik ook. Het lijkt een redelijk accuraat beeld van wat zich destijds heeft afgespeeld in dat grensstadje. Bij vlagen zelfs spannend, met verzorgde fotografie. Mooi die beelden van die bijna uitgestorven autowegen, die Hitler had laten aanleggen om zijn troepen te kunnen vervoeren. Dat we vrij nauwkeurig weten wat er destijds gebeurd is aan die grens komt door de getuigenis van de leider van de operatie, Alfred Naujocks, na de oorlog voor het Neurenbergtribunaal. Hij was later in 1939 ook nog betrokken bij een andere geheime operatie, het 'Venlo-incident'. Hij zou overigens geen glanzende carrière maken in de oorlog. Uit de gratie van Heydrich geraakt, naar het Oostfront gestuurd, maar dat wel overleefd.

Wie nu de kaart van Polen bekijkt kan zich bijna niet voorstellen dat het huidige Gliwice (een voorstadje van Kattowice) en nu diep in Polen gelegen, ooit aan de Duitse grens lag. En dan is er nog het verhaal dat de Duitsers opzettelijk een niet meer in gebruik zijnd radiostation hebben gebruikt, omdat dit beter geschikt was om de zogenaamde overval te ensceneren en om de reguliere radiouitzendingen niet te verstoren. Dat wisten jullie niet hè.

"Polen hat heute Nacht auf unserem eigenen Territorium auch mit bereits regulären Soldaten geschossen. Seit 5.45 Uhr wird jetzt zurückgeschossen! Und von nun ab wird Bombe mit Bombe vergolten!"

Adolf Hitler was naar verluidt erg nerveus voordat hij deze bekende redevoering hield op 1 september 1939. De provocatie van Gleiwitz die de aanval van het Derde Rijk op Polen moest rechtvaardigen en inmenging van Engeland en Frankrijk diende te weerhouden. In die zin was de valse vlag operatie maar ten dele een succes. Je vraagt je dan ook af waarom dit toneelstuk zo gründlich opgevoerd moest worden.

Ik kan verder weinig meer toevoegen aan deze Oost-Duitse film die ik wat artistiek camerawerk betreft erg kan waarderen. De Poolse versie uit 1979 is veel meer in de stijl van een documentaire met iets meer achtergrond en ook de aanwezigheid van de Führer zelf. Propagandistisch is de Oost-Duitse film allerminst. Het team SS'ers wordt geportretteerd zoals ze waren. Wat historische correctheid betreft valt er ook weinig op aan te merken. Ik mis wel wat Poolse uniformen tijdens de overval en vermoedelijk werd er geen Duits meer gesproken. Het bericht op de radio werd louter in het Pools uitgezonden en niet in beide talen.

De soundtrack is soms bizar en nadrukkelijk aanwezig maar stoort niet.