Werckmeister Harmóniák (2000)

Een film van Tarr kijken, en zeker deze, is als leven in een droom. Een droom die al heel snel in nachtmerrie ontaardt.

Niet alles is te duiden, niet alles te begrijpen. dat ligt voor een deel natuurlijk aan onze kennis. zeg eens eerlijk, wie had voor deze film ooit gehoord van Andreas Werckmeister? De pythagoreïsche komma?

Ik niet. Alles is illusie. Alles is desillusie. De ordening in de muziek bevat een steeds terugkerende dissonant, dat is die komma, net als het leven.

is in Sátantángo God nog een voortdurend straalbezopen huisarts die slechts toe kan kijken hoe wij er een potje van maken, in Werckmeister is God gewoon dood. Een machteloze walvis die ons met zijn dode oog aanstaart. Komt hem zien de dode God: hij stinkt. Opvallend is dat Cameron in Avatar hetzelfde beeld gebruikt. Alleen gaat Cameron nog een stapje verder: bij hem maken we God dood.

En houdt hij de mythe van het onschuldige kind , de in weze onschuldige mens in leven. Dat dan weer wel. We willen niet weten wie we zijn. Kan je geen films maken voor een miljoenenpubliek.

Het kan niet anders of hij moet deze film gezien hebben.

Jezus komt wordt ons beloofd, maar Jezus ( de prins ) komt natuurlijk helemaal niet. Zijn profeten doen het alleen maar voor het geld, ze moeten toch ook ergens van leven.

En dan barst de pleuris uit. kan je tot zover de film zien als weer een uiterst misantropische en sombere Tarr, nu krijgt de film zelfs een dystopische lading. De waanzin komt in de mens, en de mensen bestormen de psychiatrische inrichting om alles kort en klein te slaan. Er breekt oorlog uit. De film is uit 2000, de bestorming van het Capitool en de oorlog in Oekraïne zijn nog ver weg. Eng gewoon.

En toch, en toch is het geen uitzichtloze film. Janus, de hoofdpersoon, via wie het gebeuren volgen en zien verliest geen moment zijn menselijke waardigheid, prachtig verfilmd in de manier waarop hij liefdevol omgaat met de oude musicoloog en componist en zijn heel eenvoudige maaltijd bereidt bijvoorbeeld.

"Don't be a man, be a human" lijkt Tarr te willen zeggen. Er is nog hoop.

Vrijdagavond mijn vakantie afgetrapt met deze Top250er met de bedoeling dat er deze vakantie nog veel gaan volgen. Maar afijn Werckmeister Harmoniak die ik bij bol had aangeschaft om tot mijn grote schrik te concluderen dat er geen Nederlandse ondertiteling opstond. Gelukkig bleek het wel een regio 2 te zijn met Engelse subs, het moet maar met deze film die toch al niet overloopt van toegankelijkheid als ik het zo mag lezen in een verschillende recensies.

En even is het behoorlijk zoeken in de verlopen kroeg waar Janos in zijn verhaal en uitleg rondom de zonsverduistering toch veel moeilijke woorden gebruikt waardoor het het allemaal wat lastig is te volgen in het Engels en dat ik wel even 'oei' denk, tot zich een bijzonder weemoedige en melancholieke piano toevoegt tot het draaiende trio en ik toch plotseling een brok in de keel heb door een bijzonder trieste en melancholische sfeer. Even plotseling is het afgelopen en verdwijnt Janos in de donkere straten en komt het geheel visueel fantastisch over met zijn zwart wit en lege straten, maar voelt het geval tevens even mysterieus als dichterlijk aan. Het is het moment dat ik er toch maar eens goed voor ga zitten.

En in alle mysterie werkt de film verder met Janos als verkenner lopend door de lege straten, een opduikend circus met een walvis en een mysterieuze prins, en een naderend soort van Apocalyps met vreemde dingen die gebeuren in het dorpje waar de bevolking op een gegeven moment oproer kraait. Daarnaast is het filmisch prachtig qua lichtval, belichting en camerawerk, is er steeds sprake van een soort contrast in het donker met het licht, maar ook qua muziek die er dan wel is waarop er lange stiltes volgen of bijvoorbeeld de grote drommen mensen om vervolgens nooit iemand tegen te komen in de straten, en hangt er zo'n ondefinieerbaar geluid in de lucht van dreigend onheil zoals Eraserhead dat ook heeft. Er gebeurt in die zin van alles in deze film met lange takes, 38 meende ik ergens gelezen te hebben, de vraag is alleen of men het ziet en of men het begrijpt. En vooral dat laatste is wel een beetje een issue en is onderwijl inlezen rondom mogelijke interpretaties praktisch een must.

Want waar gaat WH nu eigenlijk over, iets waar de critici het nog nooit helemaal over eens zijn. Is het daadwerkelijk een soort van einde der tijden met de Prince als duivel, de duivel laat zich immers ook nooit zien en dat gebeurt hier ook niet. Of gaat het geheel over massa psychose en hysterie, de domheid van de mens zoals we dat ook in The Painter Bird zagen omtrent dingen die de mens niet begrijpt, alle pech die het stadje treft, en het onbekende, het circus, als een 'bad omen' die er de schuld van krijgt. Het kan, ik denk toch eerder aan een aanklacht tegen het communisme, zo zien we op een gegeven troepen en ruïnes alsof het oorlogstijd is en de film speelt zich in de tijd van de Hongaarse opstand af. Maar ik denk dat we het nog eerder in de Brainwash van een dictatuur moeten zoeken waar mensen dom gehouden zijn, en onder het motto 'wat de boer niet kent, dat vreet hij niet', zich verzet tegen het oprukkende westen, de angst voor het westen, en zelf willen en kunnen denken. Want de walvis is op een gegeven moment lijdend voorwerp en laat men na de purge links liggen, en waar staat de walvis voor? Voor diepe wijsheid, en emotionele en spirituele diepgang, iets waar men niets mee kan, aldus indoctrinatie. Neem daarnaast de angst nog voor een naderende kernoorlog en je bent qua inhoud een eind opweg omtrent de koude oorlog en het communisme.

Toch is en blijft Werckmeister Harmoniak een lastige noot te kraken en is de film onmogelijk in één keer te bevatten en zijn meerdere kijkbeurten, en inlezen qua onderwerp, praktisch een must om deze film volledig op waarde te schatten. Van mij krijgt dit een behoorlijk cijfer al is het alleen maar vanwege de gevoelige snaar die het bij mij raakt optrent sfeer en muziek, want poeh die muziek...amai...

Ik had weken van tevoren al gepland om deze film te gaan kijken - ik vermoed dat hij werd vertoond omdat de schrijver van de roman waarop de film gebaseerd is net de Nobelprijs voor Literatuur heeft gewonnen - en toen bleek de gekozen dag net de sterfdag van Béla Tarr te zijn. Een beetje griezelig, maar ook wel toepasselijk?

Omdat ik alleen The Man from London had gezien en gezien Tarrs reputatie, verwachtte ik dat deze film extreem traag zou zijn, maar het was standaard arthouse-drama traag; lang niet zo glaciaal als The Man from London en met veel meer standaard dialogen. Wel net zo prachtig gefilmd. Ik dacht wel dat er iets mis was met het geluid van onze vertoning, maar het bleek dat de meeste acteurs geen Hongaren waren en dat hun stemmen waren nagesynchroniseerd.

Ik vond de film meteen goed, maar het duurde even voordat ik doorhad waar het naartoe ging. Toen ze het over 'het schoonmaken van de stad' hadden, kreeg ik een eerste vermoeden en toen we eindelijk de Prins hoorden praten en het bleek dat hij Russisch sprak, dacht ik dat ik het begreep: het is een allegorie voor de Hongaarse geschiedenis rond de Tweede Wereldoorlog.

Meneer Eszter vertegenwoordigt de oude Oostenrijks-Hongaarse intellectuele elite, die zich heeft teruggetrokken uit de wereld in droge theorieën en geen interesse meer heeft in de wonderen van de walvis of zelfs maar de schoonheid van muziek. Tünde vertegenwoordigt de bourgeoisie, die is overgestapt naar het fascisme, vertegenwoordigd door de politiechef en de kinderen die niet naar bed willen (dat stukje vond ik geweldig). Wanneer meneer Eszter de lijst moet laten ondertekenen om de stad schoon te maken en wanneer hij steeds maar weer benadrukt hoe vreselijk dit in het verleden is misgegaan, moet hij het wel over de Eerste Wereldoorlog hebben. En nooit geziene De Prins, van wie we horen dat hij Russisch spreekt en een dwerg is, is beroemd onderdeurtje Stalin, die de hordes aanzet tot nihilistische vernietiging. Tenminste, zo heb ik het begrepen.

Zelfs als dat niet helemaal klopt, is het zeker een krachtige film over hoe bekrompen en door angst gedreven mensen niet langer bereid zijn de wonderen van de walvis en de zonsverduistering te zien. En dat is helaas een boodschap die in Europa in 2026 nog steeds nodig is.

(Gezien in Lab111.)

Moeilijke film. Het boek had ik al eens gelezen en dat beviel me niet, maar dat kwam vooral door de stijl met ellenlange zinnen waar je meer bezig bent de zin te lezen dan de inhoud te lezen.De stijl stond de inhoud in de weg. Deze film nu gezien en hier is de stijl wel mooi (hoewel soms echt te traag, zeker als er weinig bijzonders in beeld is te zien) maar vond ik de film wat betreft verhaal en personages totaal niet boeiend. Er zal vast allerlei thematiek achter zitten maar zolang een verhaal me op basisniveau niet trekt dan interesseert de rest me ook niet. Het vlakke acteerwerk (lijkt een bewuste keuze) helpt ook niet net als de dub. Ik dacht een film uit 1980 te zien maar de film is stukken jonger. Opvallend. En ondanks de priemende ogen van Lard Rudolph vond ik zijn vertolking weinig verheffend en vraag me af waarom niet gewoon met Hongaarse acteurs is gewerkt.

Qua beleving scoort de film laag. Maar een dag later blijken wel veel beelden bij te blijven. Veel prachtige shots en mooi spel met licht en donker. Mooiste beeld was die langsrijdende wagen met verticale golfplaten aan de zijkant die door beeld schuiven horizontaal en een schaduw van een persoon daarvoor. Omdat een en ander toch bijblijft en intrigeert de score wat hoger dan mijn gevoel tijdens het kijken zei. 2,5*.