Spasi i Sokhrani (1989)

Zie je mij, voel je mij? Geef antwoord!

In Spasi i Sokhrani, Sokurov's variatie op het kansloze, schaamteloze en onbegrepen verlangen van Flauberts Emma Bovary, gaat de heldin niet alleen regelmatig fysiek, maar ook mentaal helemaal uit de kleren. En dat gebeurt in scènes, die, hoe schitterend gestileerd ook, van een somtijds pijnlijk emotionele rauwheid zijn, waarbij je het gevoel hebt dat je iets te zien krijgt dat eigenlijk niet voor buitenstaanders bedoeld is.

'Madame Bovary, c'est moi', zei Flaubert - zelf zoon van een provinciearts - en ongetwijfeld is het romantisch verlangen dat zich te pletter loopt op de prozaïsche werkelijkheid, algemener dan alleen een eigenaardigheid van de echtgenote van een sullige plattelandsdokter. En voor zover er achter die kinderlijke romantiek een verlangen naar echte grootheid, echte betekenis schuilt, is hier niet sprake van een komedie, maar van een drama.

En (ook) bij Sokurov heeft Emma Bovary, in al haar wereldvreemde aanstellerigheid, juist door haar extreme, tot zelfvernietiging vasthouden aan het romantische beeld, iets werkelijk dramatisch, iets authentieks.

Sokurov schetst ons hier niet bepaald het beeld van een edele, aristocratische ziel en/of een buitenaardse schoonheid, die door een kwaadaardige speling van het lot in de verkeerde wereld verzeild is geraakt. Dat is hooguit het beeld dat Emma van zichzelf heeft. En als deze al wat ouder wordende drama queen, die duidelijk haar beste tijd gehad heeft, juist door de mannen waarbij zij op vervulling van haar verlangen hoopte, in de steek gelaten wordt, is dat dubbel deerniswekkend.

Misschien wordt in die scènes ook wat zichtbaar van het voor mannen - waaronder dus juist ook diegenen die zogenaamd met vrouwen weten om te gaan - uiteindelijk onbegrijpelijke, en daarom misschien ook afstotende, irrationele vrouwelijke, waar een man de kriebels van kan krijgen, een beetje bang van kan worden.

Sokurov zet dus wel in op dat raadselachtig vrouwelijke, maar het verhaal heeft iets universeels. Het gaat misschien wat ver om te zeggen dat dat ook tot uitdrukking komt in de herhaaldelijke relativering van de negentiende-eeuwse, Russische setting, maar Sokurov breekt daar haast als terloops af en toe uit, met fragmenten van jazz-muziek uit een (onzichtbare) radio, en een ineens door het beeld glijdende auto, bouwjaar ergens midden 20e eeuw. 'Emma' verlangt naar Parijs en Rome, spreekt met name als zij in de 'romantische' stand staat Frans (al was dat in aristocratische (!) kringen in het 19e eeuwse Rusland geloof ik niet ongewoon), en ik heb sterk de indruk dat zij... rooms-katholiek is.

Die flarden van surrealiteit vind je - behalve natuurlijk al in de state of mind van de protagoniste - ook terug in zo'n beetje alle scènes, waarvan er een aantal zeer zorgvuldige beeldcomposities zijn, met de camera die nu eens, dicht op de huid, meebeweegt met de personages, dan weer statisch is, het beeld soms gecomponeerd als een schilderij, met werkelijk fabuleuze belichting, en die merkwaardige dieptevervorming van het beeld.

Enkele schitterende panoramische shots ook, van een soms idyllische en dan weer onherbergzame omgeving, waarbij ook de 'diepte' opvalt, waardoor ook de aandacht wordt gevestigd op zaken die zich op de achtergrond afspelen.

Het is jammer dat de film de weg naar de dvd niet ongeschonden heeft kunnen afleggen (met name in de tweede helft is dat af en toe zichtbaar), maar dat doet wat mij betreft weinig af van de impact van dit zeer indrukwekkende meesterstuk.

Soms is er geen beginnen aan. Al vrij snel voelde ik dat het niets zou worden met mij en Sokurov's versie van het verhaal van Madame Bovary en helaas deed hij ook niets om dit gevoel te ontkrachten.

Ik vond het vooral een bovenmatig irritante film. Het belangrijkste pijnpunt was voor mij het acteerwerk. Geen idee wat precies de reden was voor deze aanpak, maar het kwam op mij over als aanstellerij. Iedereen acteert heel vet aangezet, met veel geschmier, overdreven intense blikken en met een zekere mate van hysterie. Het wordt er onmenselijk door, een soort psychotische stilering van menselijk gedrag. Misschien mis ik een link met een specifieke Russische vorm van acteren of begrijp ik het concept erachter niet, maar hoe dan ook vond ik het pijnlijk om aan te zien. Alsof je met plaatsvervangende schaamte zit te kijken naar een groep mensen die wat al te hard proberen artistiek te doen. Ik probeer niet eens grappig te doen als ik zeg dat ik aanvankelijk dacht dat het moest voorstellen alsof iedereen hier zwaar mentaal gehandicapt was. Ik vraag me zelfs af of ik me ooit zo aan iemand geërgerd heb in een film als aan Tsetsiliya Zervudaki hier.

En verder klikte er niets eigenlijk. Het probleem is dat ik nooit echt wist wat Sokurov probeerde te bereiken met zijn artistieke keuzes. Ik ken het verhaal, dus ik wist min of meer wat er in iedere scène gebeurde, maar geen enkel element viel op z'n plaats voor mij. De beelden zijn veelal erg donker en troebel. Ik vermoed dat er voornamelijk gefilmd is met het licht dat toevallig aanwezig was, want niet echt goed uitpakt. Sokurov doet echt helemaal niets qua kadrering. Zijn enige filmische keuze lijkt hier om zoveel mogelijk met een wide-angle-lens te filmen, alsof het vergrootte gevoel van afstand die zo'n lens oplevert de enige artistieke keuze is die gemaakt moet worden op audio-visueel vlak. Er zaten twee mooie shots in, maar die vergroten alleen het gevoel dat de rest niet deugt. Geluidstechnisch is het nog erger. Vaak is er niet eens echt geluid en als dit wel het geval is, is het alsof alleen het direct op de set opgenomen geluid gebruikt is. Het doet nogal amateuristisch aan.

Save and Protect weet uiteindelijk geen overlappend gevoel, geen visie en ook geen toon te bereiken. Het voelde nooit als een geheel aan en ik kreeg nooit voeling voor de reden waarom Sokurov dit verhaal uitgerekend op deze manier verfilmde. Zo goed als iedere keuze was niet alleen lelijk, maar ook irritant. Hoe anders was de enige film die ik eerder van hem zag, Faust, waarin ik echt het gevoel had naar een zekere visie te kijken. Dit was echter nogal een zit en ik ben enorm blij dat ik een kortere versie voor mijn kiezen kreeg.

0,5*