Rekopis Znaleziony w Saragossie (1965)

Zeer vreemde, maar erg mooie film..

Ik moet hem zeker vaker zien, om hem enigszins iets beter te begrijpen.

3,5*

Prikkelend. Ambitieus. Gewaagd. Frustrerend. Uniek. Vreemd. Er zijn veel woorden die je aan The Saragossa Manuscript kan plakken, maar laten we ook niet 'Zeer vermakelijk' vergeten, want dat is deze film ook nog eens. Althans voor degene die bereid zijn om zich door het grootste doolhof van een plot te worstelen die ik ooit in een film heb mogen aanschouwen.

The Saragossa Manuscript is geen gewone film, dat moge duidelijk zijn. Het zou me zelfs verbazen als er één film bestond die er op leek (heeft regisseur Has meer van dit soort werk gemaakt, Rokuro?). De film duurt drie uur en is niet traag dus er gebeurt veel en er valt van alles te zien. Te veel om hierop in te gaan.

Wat ik het meest waardeer is de manier waarop het verhaal verteld werd. Persoonlijk ben ik nooit zo onder de indruk van plottwists en nog minder van de manier waarop films als Pulp Fiction en Snatch op schijnbaar ingenieuze wijze losstaande verhalen in elkaar weven. The Saragossa Manuscript is echter andere koek: het heeft van het verbinden van veel verhaallijnen een kunst gemaakt. Er zitten zoveel lagen, terugkerende elementen, symbolen en andere details in dat he bijna onmogelijk is om alles in één kijkbeurt te bevatten, maar toch slaagt de film erin consistent te blijven en zit er een soort logica in.

Iedereen heeft wel eens een film gezien waarin een personage een boek gaat lezen waarna wij als kijker deze verhalen uitgebeeld zien. Dat gebeurt hier ook. Eveneens kent iedereen wel een film waarin iemand iets over zijn verleden verteld en we een flashback daarvan te zien krijgen. Die zitten er hier nog meer in. Maar deze film combineert dergelijke vertellagen, waardoor je flashbacks in flashback in flashbacks krijgt. Op het hoogtepunt van de film zitten er 6 lagen in het verhaal (dus iemand verteld een verhaal aan iemand die dit verhaal wil verteld aan iemand die dit weer verteld aan iemand, etc.) en het wordt nog best ingewikkeld om bij te houden wat nu eigenlijk het punt is.

Het belangrijkste kader van het verhaal is niet die van de twee mannen die een boek lezen (waarmee de film begint), maar die over een Spaanse kapitein van het leger (gespeeld door de iconische Pool Zbigniew Cybulski, er is geen echte Spanjaard in de film te vinden). Het eerste anderhalf uur volgen we zijn pogingen om in Madrid te komen, ondanks dat hij elke ochtend onder een galg wakker wordt. Dit deel van de film zit vol met religieuze verwijzingen en spookverhalen, maar is toch luchtig van toon. Maar na dit anderhalf uur gaat de film een uur lang ineens een andere richting en krijgen we de 6 lagen waar ik het eerder over had. De echte griezel- en fantasy-elementen worden gelaten voor wat ze zijn en we krijgen wat conventionelere verhalen (zij het verschrikkelijk onconventioneel verteld). Alleen de luchtige toon wordt behouden (vreemd dat IMDB en MovieMeter deze film niet onder komedie hebben staan). Wat ik me afvraag is waarom de film deze onderbreking neemt voor al deze verhalen. De film is te strak gestructureerd om overbodig te zijn voor het verhaal van de kapitein, maar het grootste mysterie voor de film zit hem voor mij toch in deze vraag.

Het kan me echter niet zo veel schelen dat ik het niet snap. Het begrijpen van films is immers maar de halve beleving en ik had enorm veel plezier in het volgen van de verschillende verhaallijnen, waarin bijzonder kleurrijke personages ten toon gesteld worden. De film is cinematografisch niet eens echt bijzonder, maar wint veel aan sfeer door de sterke kostumering, sets en de bijzondere landschappen (het is opgenomen in Polen, maar de film wil ons wijsmaken dat het Spanje is). De film bevat ook gewoon veel geweldige scènes op zichzelf waardoor het niet zo'n film is die probeert een plot te brengen zonder zich op iets anders te kunnen concentreren.

Een kleine opmerking nog over de lengte. Meestal gebruiken films van 3 uur hun tijd vooral voor karakteruitdiepingen of voor het creëeren van een epische sfeer. In andere gevallen zijn het trage films. Vreemd genoeg gebruikt The Saragossa Manuscript zijn 3 uur voor geen van al deze elementen. De personages zijn vrij stereotype en ontwikkelen weinig. De film voelde ook niet echt episch aan (wellicht omdat de toon meestal wat luchtig was). Traag is het ook niet. De 3 uur worden hier dus echt gebruikt om het verhaal groots uit te kunnen laten pakken.

The Saragossa Manuscript is een moeilijke film om een recensie voor te schrijven, merk ik, maar het is wel een echte aanrader. Ik vond het een fascinerende film en iedereen die echt op zoek is naar iets unieks mag deze eigenlijk niet laten schieten, want de film heeft veel te bieden. Een acquired taste lijkt het me wel, maar ga het niet uit de weg!

4,5*

Een verhaal in een verhaal in een verhaal in een ...

Ik moet zeggen, ik heb toch lang getwijfeld of ik me aan The Saragossa Manuscript ging wagen. Ik heb op zich geen problemen met lange films, maar dan zie ik ze liever thuis waar ik op een gewenste moment even mijn benen kan gaan strekken of iets dergelijks. Het was vooral de kans om dit op het grote scherm te kijken (bovendien erg goedkoop) en het feit dat dit de lievelingsfilm was van Jerry Garcia die me uiteindelijk toch over de streep trokken.

Want als Deadhead kan ik zoiets toch niet laten liggen. Garcia heeft samen met Scorsese meegewerkt aan de restauratie van de film en het resultaat is verbluffend te noemen. Ik veronderstel toch dat ik gisteren de gerestaureerde versie zag, want er was geen krasje of iets op te zien. De film zelf is minder verbluffend te noemen. The Saragossa Manuscript is onderverdeeld in twee stukken (letterlijk met een part 1 en een part 2) en het is de eerste keer dat ik een film tegenkom die een fantastisch eerste stuk heeft en een vreselijk tweede deel. Ik was al gewaarschuwd dat de film als een warboel kon overkomen, maar ik vond het eerste stuk erg leuk. Flamboyante personages (onder andere de getormenteerde Pacheco die opeens zijn verhaal begint te vertellen nadat hij voordien enkel wat kreten kon uitstoten), humoristische scènes en korte verhalen die leuk in elkaar overlopen. Wojciech Has levert een film af die er bovendien visueel nog eens indrukwekkend uitzit (die spookachtige vibe werkt echt perfect) en besluit dan na anderhalf uur het roer compleet om te gooien.

Het stuk met de Inquisitie (moest direct aan Monty Python denken) was al iets minder, maar na de aankomst bij het kasteel zakt de film wel serieus in. Het verhaal van de leider van de zigeuners is niet boeiend genoeg om nog eens anderhalf uur mijn aandacht vast te houden en het is zonde dat de film zijn luchtige toon kwijt geraakt. Ik heb uiteindelijk heel de film wel uitgezien, maar blijkbaar is dat het punt waarop toch veel mensen (alsook gisteren) de zaal uitlopen. Het einde is echter wel het wachten waard om te zien hoe alles in elkaar past, al heb ik volgens mij een hele boel nog niet begrepen, maar het wordt toch echt wel een taaie brok. Vraag me dan ook af hoe de ingekorte versie in elkaar zit. En wat een herziening zou brengen, want het is toch een film die door je hoofd blijft spoken

Dit is zo'n film die je echt gezien moet hebben eer je kunt meepraten. Het is in ieder geval één van de meest unieke films die ik al ben tegen gekomen (kan me eerlijk gezegd niets anders in deze lijn voor de geest halen) en ik ben wel blij hem gezien te hebben. Vlotte cast ook met Zbigniew Cybulski op kop als Waalse officier.

3*