Sanatorium pod Klepsydra (1973)

Het verstrijken van de tijd, het verwerken van het verleden en het accepteren van de dood. Zware onderwerpen die Has aansnijdt in The Hour-Glass Sanitorium. Maar in plaats van een zwaar drama doet hij dit op een dromerige, haast Kafkaiaanse, wijze.

De hoofdpersoon arriveert in een sanatorium om zijn stervende vader te bezoeken, maar raakt verstrikt in herinneringen en visioenen van het verleden.

De film toont de ene na de andere surrealistische beelden, in scenes die wel erg in de buurt komen van wat Terry Gilliam later zal doen (hij moet deze film gezien hebben!)

Dansende Joodse koopmannen, levensgrote mechanische poppen, mensen met vogelmaskers op en soldaten uit het leger van Napoleon.

Na The Saragossa Manuscript is dit mijn tweede Has en ook deze is werkelijk fantastisch. Nou maar hopen dat er meer werk van hem op DVD verschijnt!

4,5*

Vertelstijl doet wat denken aan Russian Ark.

Een wereld bevolkt met mechanische historische figuren, joden, vogels...

Vergelijkbaar met het donkerste van Jeunet en Caro, Jos Stelling en alsof de ontwerper van de Droomwereld in De Efteling net in diepe rouw gewikkeld was.

Helaas, hier begreep ik geen ene hol van. En ik vond er daarom ook geen hol aan.

Vanaf de eerste seconde word je als kijker overspoeld met surrealistische beeldtaal: dansende joden, neger soldaten, mechanische poppen en vogel mensen. Het kon allemaal niet op; hoe gekker, hoe beter moet de regisseur gedacht hebben. Maar het leidde helemaal nergens toe en hoe ik ook m'n best deed er iets in te ontdekken, ik slaagde er niet in.

Echt onprettig werd de film verder nergens, maar hier kan ik gewoon helemaal niks mee. 2**

Wow! dat was een trip!

Ik ben er redelijk blind ingegaan. en de film spookt nu nog helemaal in mijn hoofd. Ik heb er eigenlijk bar weinig van meegregen, iets met een vader, de tijd, een dokter, en uhm lijpe shit.

Goed, tijd voor een formele herstructurering. De film speelt met tijd en ruimte: verschillende ruimtes worden ingezet als achtergronden van een bepaalde tijd. Dus, eigenlijk is het een tijdreis, maar dan in meta-vorm. De hoofdpersoon lijkt net zo weinig te weten als wij, en toch raakt hij op een bepaalde manier bekend met alle visioenen, tijden, en plekken.

De film is denk ik qua stijl het beste te zien als Tarkovsky meets Gilliam meets Jodorowsky. Zware thema's worden naadloos afgewisseld met bizarre humor, eroktiek, verveling, net als jet echt leven, maar dan visueel beter. In die zin dus redelijk genreloos en eigenlijk ook niet in te delen in een filmstijl. De film lijkt een eigen filmtaal te hebben ontwikkeld waarin elke emotie ook meteen reflectie op die emotie is. Sommige props zagen er nep uit, maar dat kan dus ook iets te maken hebben met de indexicaliteit van de prop. Karakters zijn overduidelijk theatraal in hun handelen en gaan daar vervolgens dan weer zelf op reflecteren. Zo werd op een gegeven moment een enorm onmogelijke dialoog afgestoken. Opeens komt er iemand aan die zegt: "Now, let's get on with the narrative", en hop hij staat ergens anders qua plek, tijd, sfeer, en emotie.

Ja, nu ik hierop reflecteer, bedenk ik me dat de film eigenlijk wel op deze "recensie" lijkt qua helderheid.

Soms heb ik de onzinnige neiging om met overdreven superlatieven te strooien, zoals "Deze film behoort op het visuele vlak tot de absolute top van alle films". Het is een manier om aan te geven dat ik een film op dat gebied heel goed vind natuurlijk, maar als ik zo'n argument te vaak gebruik wordt het na een tijdje een beetje een loze kreet. Dus hoe moet ik The Hour-Glass Sanatorium nu prijzen, zonder de opmerking "Deze film behoort op het visuele vlak tot de absolute top van alle films" echt een loze kreet te laten worden? In ieder geval is het waar. The Night of the Hunter heb ik hier en daar wel eens de mooist geschoten film aller tijden genoemd. Zo'n statement is vrij onzinnig, aangezien het lastig of misschien zelfs onmogelijk is om verschillende vormen van schoonheid die een film kan hebben goed met elkaar te vergelijken. Na zoveel onzin, durf ik nog wel zo'n groots statement te maken: The Hour-Glass Sanatorium is visueel minstens zo goed als The Night of the Hunter (zei het op een andere manier). Die met deze opmerking wat je wilt.

Feit is in ieder geval dat op het visuele vlak er ontzettend veel te beleven is in Hour-Glass. Vanaf de eerste seconde werd ik gehypnotiseerd door de vreemde beelden. De camera probeert alles vanaf een vreemde hoek te vangen en met een wide angle lens wordt er telkens enorme diepte gecreëerd. Diepte die vaak optimaal benut wordt. De sets zijn altijd even bizar, zitten vol met details, zijn bijzonder kleurrijk en hebben veel gekke attributen (in zekere zin kun je de acteurs daartoe rekenen). De muziek is al even bevreemdend. Het is bizar dat VanRippestein hier voor mij tekst kan gebruiken als "net als het echte leven", want aan het echte leven deed The Hour-Glass Sanatorium mij bepaald niet denken (als weet ik niet in wat voor een omgeving VanRippestein woont). Wojciech Has lijkt bewust te kiezen voor een zo dromerig mogelijke aanpak, op een manier die verder gaat dan bijvoorbeeld Terry Gilliam, Tim Burton of David Lynch, al is die laatste misschien niet helemaal een goede vergelijking. Als je in dezelfde stemming komt als de film is het gewoon een unieke, schitterende ervaring, waarin iedere scène ook werkelijk een nieuwe verrassing en een nieuw hoogtepunt brengt. Van het openingsshot van de vogel gezien door een treinraam, via het bezoek aan het sanatorium (een mix tussen Tarkovsky en Charles Dickens), tot aan de onbeschrijfbare reis die daarna volgt: er is nooit een saaie minuut.

Tenzij je niet in zijn stemming kunt komen. Wordt je niet gehypnotiseerd door de sfeer dan blijft er een bizarre, onbegrijpelijke vertelling over. In alle eerlijkheid, persoonlijk begreep ik er geen zak van. Het lijkt erop dat de hoofdpersoon dingen uit zijn verleden ziet en ook uit zijn vaders verleden, maar niet alleen zoals het was, maar ook zoals het als kunnen zijn. Vervolgens wordt ook het verleden van de wereld (of alleen Polen?) erbij gehaald. Dat is wat ik er van kan maken en eerlijk gezegd snap ik zelf nauwelijks wat ik bedoel met wat ik hier schrijf. Wellicht is The Hour-Glass Sanatorium de artistieke, Poolse variant op Groundhog Day. Misschien betekend het allemaal stiekem niets en is het gewoon een gekke film. Of misschien begrijp ik het gewoon niet. Ik vermoed het laatste.

In alle eerlijkheid heeft mijn onbegrip er ook voor gezorgd dat ik bijna een week gewacht heb met het schrijven van een recensie. Ik wou wat opzoeken over mogelijke symboliek, maar ik ben daar niet aan toe gekomen. Ergens heb ik het gevoel dat de film misschien iets teveel in een eigen vacuüm zit, afgesloten van de rest van de wereld, waardoor het wellicht niet zo'n hoog cijfer verdient als ik hem geef. Anderzijds maakt dat het nu ook weer zo facinerend. Er is geen film zoals The Hour-Glass Sanatorium en alleen dat al maakt het tot verplichte kost. En wellicht tref ik later iemand die het allemaal wel vat. Of is het misschien beter om er niet teveel over te weten? De mysterie is immers een grote kracht van The Hour-Glass Sanatorium.

4,5*

Geweldig.

Enorm bijzondere film. Vooral de decors vond ik echt subliem. Tel daarbij op de dromerige sfeer en de passende cinematografie. Net als het hoofdpersonage zit je eigenlijk een hele film lang je ogen uit te kijken vanwege de surrealistische scenes en prachtige omgevingen.

Heeft qua tracking shots wat weg van Kalatozov vond ik, met name Soy Cuba, en ergens deed het me ook wel denken aan Russian Ark. Ook daar volgen de verschillende settings elkaar op, maar dit is natuurlijk een stuk aparter en mooier vormgegeven.

4.5*

Op visueel vlak een zeer mooie film die ik voor een groot gedeelte eerst zonder ondertiteling heb bekeken. Later herzien maar dan wel met ondertiteling maar of ik daar wijzer ben door geworden? Neen, het verhaal was onnavolgbaar. Heeft deze film trouwens überhaupt wel een verhaal? Deze film oogde voor mij ook echt als een droom waar alle logica zoek was en chaos troef. Wel een mooie chaos trouwens. Die koloniale zwarte huursoldaten met bajonet begeleid door die nep honden was echt lachen geblazen. Ik heb gelijk maar even een mailtje gestuurd naar mensenrechtenonderzoeker Prof. Verene Shepherd van de VN, want dit kan natuurlijk echt niet. Onze donkergekleurde medemens zo belachelijk maken.

3,5*

The Hour-Glass Sanatorium is erg mooi en fijn om eindelijk weer eens een film te zien, waar het verhaal ietwat ondergeschikt is aan de visuele ervaring en die mij ook wist op te zuigen.

Het is even wennen, maar al snel keek ik mijn ogen uit naar de bizarre, kleurrijke, licht erotische en bijzonder originele decors, waar iedere keer weer van alles op gebeurde. Het zorgt voor een surrealistische sfeer, die op zijn beurt voor zorgt voor een zeer aangename kijkervaring. Ik vond het vooral op het werk van Jodorowsky lijken, maar dit wist mij veel meer te pakken.

Verhaaltechnisch is er niet zo heel veel uit te halen. Ik was de draad in ieder geval al snel kwijt, maar gelukkig is dat hier van ondergeschikt belang. Has is een zeer interessante regisseur, waarvan ik na deze mooie kennismaking, zeker nog wel meer van zou willen zien.

4,0*

Het verhaal is inderdaad niet te volgen. Ik heb het bij een andere film van een soortgelijk psychotische regisseurs al eens gezegd dat ik vermoed dat hun voornaamste drijfveer van het maken van dit soort films is om hun hallucinaties of dromen te verfilmen met de hoop dat de recensenten deze voor hen duiden. Bespaart ze dan ook weer een aantal sessies bij de psychiater.

Daarentegen biedt de film wel een machtige visuele ervaring met fantastische decors en rekwisieten. Gaf me een avontuurlijk gevoel en wilde dat Jozéf gauw weer een gat doorkroop of een trap opliep om te kijken wat daar nu weer allemaal te zien zou zijn!

De stijl van Has deed me denken aan Jakubisko, Greenaway en Arrabal, waarvan ik de strekking van de films doorgaans ook totaal niet begrijp. Maar waarvan ik toch iedere film wel eens wil zien.

Een bijzondere filmervaring, en ééntje die zeker nog een keer in de herkijk gaat. Om meerdere redenen, want om maar eens met wat superlatieven te beginnen: wat is dit een visueel fantastische film. Enorm sfeervol, en een film lang prachtige gedetailleerde sets die de Gotische, dromerige sfeer geweldig ondersteunen. Die dromerige sfeer is een volgende reden voor een herkijk, want dit is een bizarre, fantastische en surreële trip waarin er heel veel gebeurde, maar waar het hoe en waarom bij mij nogal regelmatig ondergesneeuwd raakte.

Er wordt volop gesprongen in de tijd, met sowieso een centrale rol voor een sanatorium waar de tijd niet bestaat, of in ieder geval niet op de gebruikelijke manier. Er komen koloniale scenes voorbij, maar ook heel veel Joodse geschiedenis. Zonder uitzondering ziet dit er bijzonder fraai uit met fraaie en hallucinante shots, maar de logica van de film was op momenten ver te zoeken. Maar ik merk dat ik niet de enige ben die dat gevoel had. Desondanks visueel overdonderend en alleen daarom al de moeite waard.