Staroye i Novoye (1929)

Ik had alles van Eisenstein gezien behalve deze film/docu. Echt heel opzienbarend is het niet. Staroye i Novoye duurt vooral lang. In het begin worden een stel verweerde gezichten in beeld genomen, die jammeren over hun miezerige bestaan op het platteland. Maar de Sovjet-autoriteiten beiden uiteraard een oplossing.

Afijn, op de helft van de film floreert er een boerengemeenschap, dat alleen nog een traktor nodig heeft. De tweede helft gaat voornamelijk daarover. Een jongedame wordt in deze queeste gevolgd en tsja dat is het dan... De film had dus wel wat korter in lengte mogen zijn. Voor de rest toch nog behoorlijk wat kunstzinnige shots en vette montage gezien, zoals je gewend mag zijn van Eisenstein. Op de opzichtige en matig vertelde propaganda na, was het dus nog wel door te komen.

Je moet ervan houden, die jaren 20 Sovjet-propaganda vol verweerde boerenkoppen met slechte gebitten en machine-verheerlijking. Schaalvergroting en "kollektivisme" zijn als idee ook wel op z'n retour. Het voelt na het zien van soortgelijke films eerlijk gezegd ook wel een beetje "been there, seen it, done that" en er ontbreekt een legendarische scène zoals de trappenscene uit Potemkin of de trap bestijgende paarden uit Stachka. En zoals gezegd, het had best wat bondiger gekund.

Toch blijf ik (los van de boodschap) wel een zwak houden voor dergelijke films, vooral door de editing en leuk gevonden shots, met name als Eisenstein zijn minachting wil tonen: de arrogante beambten met hun imposante handtekeningen, de domme keuterboertjes die de wijze oervrouw Marfa uitlachen als ze hen een mieters te gek cool vijfjarenplan voorlegt, de dikke koelak die zich zonder gêne overal krabt. En ja, die tractorchoreografie was ook best leuk gedaan maar dat is een beeld wat, ingehaald door de tijd, inmiddels weinig positieve gevoelens oproept.

Eisenstein maakte propaganda voor de ideologie van de Sovjetunie, maar hij was vooral ook een vernieuwer op vlak van montage en cinematografie. In deze samenwerking met de jonge “Mormonenko” komt dit keer de landbouw aan bod.

In het begin van de eeuw was de landbouwgrond eigendom van koelakken of herenboeren, terwijl de pachters in erbarmelijke omstandigheden leefden. De oplossing kwam van twee kanten: collectivering en mechanisering. Collectieve landbouwbedrijven werden opgericht: kolchozen en sovchozen. Tractoren en andere machines maakten het werk minder zwaar. De Kerk spartelde tegen - godsdienst als opium voor het volk.

Doordachte montages zetten ideeën in beelden om. De armoede wordt geïllustreerd door verweerde gezichten in close-up, en door het zwoegen op het land met één koe als lastdier. De schoonheid van het platteland wordt getoond, met graangewassen die wiegen in de wind. Moderne machines, getoond vanuit verschillende perspectieven, lijken haast science fiction. In de droom van Marfa worden deze elementen als schimmen verwerkt.

Om krediet aan te vragen, moet de confrontatie aangegaan worden met de bureaucratie: pennenlikkers met een buste van Lenin op het bureau. Een veelzeggend beeld is die rij tractoren die de heuvels overtrekken. De omheiningen, symbool voor privébezit, worden gesloopt. Breed glimlachende boeren stemmen in met de gunstige afloop. De boodschap ligt er dik bovenop, maar op technisch en visueel vlak was Eisenstein een pionier.