Le Silence de la Mer (1949)

Ben net aan het kijken welke Meville's ik gezien heb en zie dat ik hier nog niet gestemd had. Vond dit toch verreweg de minst Melville die ik zag. Het drama komt er wat mij betreft nauwelijks uit. Ik voelde me door de gebrekkige verhoudingen tussen het nichtje de oom en de officier zelf ook maar weinig betrokken bij de film. Wat mij betreft heeft Melville een voortreffelijke keuze gemaakt door de misdaad kant op te gaan in zijn latere films.

Inmiddels deze versie ook gezien, cinematografisch is dit een hele aardige. De versie uit 2004 geniet echter mijn voorkeur, om diverse redenen. In deze variant uit 1949 wordt van een voice over gebruik gemaakt om de emoties van de huisbewoners over te brengen, terwijl in de variant uit 2004 dit veel meer door middel van mimiek wordt gedaan, zonder voice over. Ook is daar de tijd beter over de rollen verdeeld en krijgen opa, nichtje, en officier een ongeveer even zware stem in de film, in tegenstelling tot hier waar het vooral rond de opa en de officier draait. De onuitgesproken spanning en de chemie tussen het nichtje en de officier spat daar van het scherm, terwijl het hier allemaal door de voice over verteld wordt. De hier alleen maar zwijgzame nichtje is in die film ook een stuk mondiger wanneer de officier niet aanwezig is, en speelt een veel belangrijkere rol.

Het verhaal van die film verloopt ook anders, en loopt ook anders af. Beide films zijn een verfilming van het korte verhaal dat tijdens de bezetting in 1941 illegaal werd verspreid onder de pseudoniem Vercors. In deze variant wordt nogal wat aandacht besteed aan de reis van de officier naar Parijs, terwijl in de versie uit 2004 het zijn vrienden zijn die bij hem op bezoek komen zonder dat hij naar Parijs afreist. Wat in de versie uit 2004 wordt gedaan is dat naast Le Silence de la Mer ook Ce jour-là, van dezelfde schrijver en uit dezelfde tijd, wordt verfilmd. Beide verhalen lopen samen en dat vormt een verrijking ten opzichte van deze versie.

De meeste kijkers van deze versie uit 1949 zullen dat vermoed ik gedaan hebben om Melville of Vernon, maar voor wij het vooral om de inhoud gaat kan ik de versie uit 2004 alleen maar aanraden. 3,5* voor deze, en 4,5* voor die uit 2004.

Ik ben op deze film geattendeerd na het zien van Suite Française (2014). Een film over indoctrinatie, bewustwording en lijdelijk verzet. Dit debuut van Jean-Pierre Melville wijkt nogal af van de films, waarmee hij later bekend is geworden. Een sfeerrijke film, dankzij het spel met licht en donker, de close ups en de uitgekiende afwisseling tussen een monoloog met stilzwijgen en een voice over. Er gebeurt weinig en toch is de spanning voelbaar aanwezig.

Opmerkelijk dat men er destijds in geslaagd is om het verhaal, waarop de film gebaseerd is, uit te geven tijdens de Duitse bezetting.

Melville staat bekend om zijn droge stijl, maar ik had -tot vandaag- alleen zijn laatste 5 films gezien. Zijn debuut is heel anders maar zeker niet minder. La Silence de Mer is een heel subtiele film, een oorlogsfilm zonder dat er iets van lijden getoond wordt en nauwelijks oorlogshandelingen kent. La Silence de Mer gaat vooral over de culturele clash tussen de nazi's die van plan zijn alle niet-Duitse cultuur die zij als bedreigend zien te vernietigen, versus de "Europese" Duitsers die ook de niet-Duitse cultuur een warm hart toedragen en de stichting van het Derde Rijk als een culturele eenwording lijken te beschouwen, eentje waarin culturen in elkaar opgaan en van elkaar leren, belichaamd door de beschaafde von Ebrennac.

Een fascinerende film hoewel er nauwelijks iets noemenswaardigs gebeurt, maar door de sfeer en onderhuidse spanning is het geen moment saai. Het toont een bewustwordingsproces, zowel van de Duitser als van zijn hardnekkig zwijgende toehoorders, die hem eerst als vijand beschouwen om wat hij vertegenwoordigt om hem pas later als individu te waarderen- leidend tot de eerste en enige uitgesproken woorden van de nicht na een intense close-up. Ik vond sowieso het camerawerk erg mooi, haast dromerig.

Knap acteerwerk van de drie hoofdrolspelers ook, het nichtje moet haar emoties tonen met een licht trillen de vinger en een frons van de wenkbrauwen. Afgaande op de beschrijving van arno74 van de versie uit 2004 vermoed ik dat die me minder zal bevallen, juist omdat de kracht van de film wat mij betreft grotendeels voortkomt uit het zwijgen van de oom en nicht: von Ebrennac steekt zijn hand uit zonder iets terug te verwachten, hij beseft dat hij als indringer geen recht op een vriendelijk woord heeft. Dat maakt die laatste close-up en het adieu ook veel emotioneler.

Goed en heel volwassen debuut van jonge dertiger Melville.

Het duurde een aardig tijdje voor ik overtuigd was door de prominent aanwezige voice-over, maar met name de tweede filmhelft is in zijn stijl (belichting, gebruik van close-ups, de woonkamer als microwereld) erg sterk. Ook inhoudelijk een prikkelend werk, al kwam ik op MUBI een commentaar tegen dat mijn bedenkingen bij von Ebrennac's (gevierde) denkwijze verwoordt:

De Duitse 'geist' die zo bepalend is geweest voor de romantische bespiegelingen en muzikale lyriek (neem Hitler's bewondering voor Wagner) van het nazisme worden hier rustig gedupliceerd in von Ebrennac's wanhoopskreet dat je het toch niet kunt maken om de Franse cultuur zijn 'geest' (o.a. geduid aan de hand van de grote Franse auteurs) af te nemen. Zijn bezwaar lijkt hem hier dus haast nog meer te zitten in de op handen zijnde deconstructie van een cultuur dan in het verlies van mensenlevens. En ik ben vooral benieuwd in hoeverre Melville zelf zich van dit alles bewust is geweest.

Het debuut van Melville en wat een binnenkomer. De verfilming van een werk dat nog maar enkele jaren voordien tijdens de oorlog clandestien was gepubliceerd. Het boek was mij niet bekend maar is blijkbaar een klassieker. En ik begrijp wel waarom na het zien van de film. Het toont zich in alle eenvoud ook als een verhaal met complexe lagen en relaties tussen personages die ergens voor staan. Ook al zwijgen sommigen van hen gedurende de hele film. Het komt in feite bijna neer op een monoloog van Howard Vernon als de Duitse logé in het huis van nonkel Jean-Marie Robain (de verteller/voice over). En toch was ik anderhalf uur geboeid door dit psychologische schaduwenspel (ook letterlijk te nemen met enkele expressionistisch gebrachte scenes). Melville heeft tijdens deze productie ook buiten de lijntjes gekleurd met opnames in openbare ruimtes waarvoor hij geen toestemming had (paraderen met acteur in nazi uniform in Parijs drie jaar na het beëindigen van de wereldoorlog). Een film om te koesteren en te herbekijken. Het doet me denken aan de grote Russische psychologische romans à la Dostojewski.