Procès de Jeanne d'Arc (1962)

Bij deze film trok ik de conclusie dat ik steeds meer een fan aan het worden ben van de stijl van Robbert Bresson. Het kille past uitstekend bij het verhaal van Jeanne d'Arc maar ik moet bekennen dat ik niet vond dat de film bijzonder veel toevoegde in vergelijking met La Passion de Jeanne d'Arc van Carl Theodor Dreyer. Deze film vind ik dan ook niet heel veel meer dan een sympathieke ondernemening maar eentje die de intense emotionele binding die haar "voorganger" heeft, mist. Procès de Jeanne d'Arc vind ik een prima film, maar er zijn betere verfilmingen van het verhaal.

Logisch natuurlijk dat Bresson deze film maakte. Welk verhaal leunt dichter aan bij de rode draad uit zijn carriere van spiritualiteit en verlossing dan deze? Wat is een beter verhaal om nog eens met je constante strijd met het geloof te gaan worstelen?

Zijn minimalisme werkt altijd op een bevreemdende manier. Ook hier zorgt het ervoor dat je niet afgeleid wordt. Of beter; volledig gefocust blijft op het verhaal. Bresson probeerde een zo accuraat mogelijk vertelling op het doek te krijgen. Hij wil gewoon puur laten zien hoe hij denkt dat het is gegaan. Hij probeert zo min mogelijk te manipuleren en vals te spelen. Hij wil geen acteurs die je proberen te overtuigen van hun emoties, hij wil dat bij de kijker leggen. Hij wil dat zijn film visueel gezien totaal niet afleid. De discussie die je kunt hebben, is of het verstandig is om je mogelijkheden zo matig te benutten. Hij laat het werken in eerste instantie door het ontzettend sterk vertellen van het verhaal. Verder vind ik de film helemaal niet zo amateuristisch geacteerd of lelijk gefilmd. Bresson haalt zijn kracht daarnaast vooral uit momenten. De aanschouwende priester die ook een engel zou kunnen zijn (maar dat niet blijkt te zijn). Het gekonkel achter de cel van Jeanne of Arc door het gat van de muur of de onschuldige hond op het laatst. Op die momenten is Bresson heel duidelijk wel zijn publiek aan het manipuleren. Maar op zijn manier.

Toch zorgt zijn unieke aanpak hier ook wel voor afstand. Dat had ik bij Balthazar en ook bij A Man Escaped helemaal niet. De aanpak van Dreyer die er een waanzinnig emotionele film van maakte (bijna het tegenovergestelde van deze aanpak, ook visueel) werkt toch een stuk beter. Dat is toch wel opvallend. Nu is het deels ook wel dat die film zo ontzettend goed is, maar Bresson zou voor Dreyer niet onder hoeven doen. Bresson is wel een unieke regisseur en hoewel ik geen enkele behoefte zou hebben aan meer van dit soort filmmakers, maar ik ben toch erg blij met zijn films. Ik twijfel erg tussen 3,5 en 4 sterren.

Droge vertelling van het beruchte proces jegens Jeanne d'Arc, met hier en daar toch een exces. Bresson laat zich puur leiden door de processtukken en de stukken van het rehabilitatieproces. Zijn interpretatie is dat Jeanne d'Arc een sterke jongedame is met snedige en intelligente weerwoorden dat het proces flink weet te ontkrachten. Florence Delay (net als de rest van de cast een amateur) spuugt de woorden vinnig uit. Verbluffend eigenlijk, ik moet maar eens op zoek gaan naar de tekst. Studiestof voor theologen en juristen.

Opvallend is zelfs dat Bresson een scene in de film verweeft waarbij hij aangeeft dat Jeanne's geloof een samenloop is van omstandigheden het licht dat door het gaatje in de muur van haar cel schijnt, waarvan ze denkt dat het wederom een verschijning is van een heilige. Wellicht dacht hij ook als ik dat Jeanne d'Arc schizofreen was, of juist zo diepgelovig dat de fantasie de werkelijkheid inhaalt. Stof tot nadenken in ieder geval.

De film gaat wel ra-zend-snel door de stof (een uurtje). Bresson heeft puur de belangrijkste ontwikkelingen van de 56 zittingen gebruikt, zonder al te veel opsmuk.

De film van Dreyer nog steeds niet gezien (ik voel me nu al verketterd door iedereen alhier, een soort van moderne Jeanne), maar dat lijkt me toch een film met een andere bedoeling/aanpak.

In deze reconstructie van het proces tegen Jeanne d' Arc, aan de hand van de historische teksten, lijkt Bresson haast niets anders te doen dan het creëren van een gat in het omhulsel van die mooie legende, teneinde een blik mogelijk te maken op de kern ervan.

Objectief beschouwd is er niets te zien, indachtig het woord van de 'cinematograaf' dat de enige dingen die er toe doen, onzichtbaar zijn. Van wie is het oog dat door het gat kijkt?

Deze Jeanne - een formidabele présence (geen 'performances' bij Bresson, zoals bekend) van Florence Delay - zit vanaf het begin vol passie en emotie, en die emotie wordt manifester naarmate het einde nadert. Vanaf zeker moment is haar gezicht bijna steeds nat van tranen, maar tegelijkertijd, ook als zij schijnbaar breekt, verliest zij nooit haar luciditeit, haar scherpte en haar tegenwoordigheid van geest.

Geweldig moment bijvoorbeeld in een scène nadat het doodvonnis van Jeanne bezegeld is, en één van de ondervragers - dezelfde die eerder bijzondere belangstelling toonde voor de kleding, dan wel de eventuele naaktheid van de engelen - haar maant het volk om vergeving te vragen, omdat ze hen misleid heeft. Wat antwoordt de zo te zien mentaal volledig ingestorte Jeanne? 'O, help me dat wel even te herinneren, straks op het marktplein. Ik zou dat zomaar kunnen vergeten'.

Het is die raadselachtige superioriteit en nauw verholen minachting ten opzichte van haar vervolgers, ondanks de overweldigende schijn van het tegendeel, die deze film haast constant reflecteert. We zien schijnbaar een ongelijke strijd, maar wie is hier eigenlijk de zwakkere partij?

Met de openingsscène van Jeannes moeder die een verklaring over haar aflegt tijdens het rehabilitatieproces, toont Bresson op zeer bondige wijze dat ook dit proces, net als het eerste, een kwestie is van politieke opportuniteit. We zien de moeder op de rug, omringd door kerkelijke vertegenwoordigers, en we zien twee handen op die rug. Haar ondersteunend, bemoedigend. Of toch vooral controlerend, dwingend?

Dat beginshot van de voortschrijdende voeten resoneert bovendien in de scène van de haastig schuifelende, bijna struikelende voetjes van de in een lang nauwsluitend schort ingesnoerde Jeanne, richting schavot. Die 'sturing', die gedwongenheid, vestigt niet alleen de aandacht op de aard van die beide (show-)processen, maar die laatste, ongemeen aangrijpende scène lijkt tevens een compact beeld van het eerste proces: haast kinderlijke onschuld, bijna ten val gebracht, wankelend, maar toch haar evenwicht bewarend.

En wat te denken van de rol van de mannenkleren die Jeanne draagt, die zij weigert in te wisselen voor een jurk? Het belang dat de autoriteiten hechten aan haar maagdelijkheid, waar Jeanne, naar zij veronderstellen, haar innerlijke kracht aan ontleent, waarvan zij haar willen beroven? En dat dat alleen gaat lukken als zij vrouwenkleren draagt?

Het historische optreden van Jeanne d'Arc in het algemeen doet het so wie so al vermoeden, maar deze kwestie duikt in de film herhaaldelijk, en zo nadrukkelijk op, dat het niet anders kan of er waren hier en daar wat heren die zich duidelijk in hun kruis getast voelden. Brutale Jeanne moet ook gepakt worden op haar vrouwzijn.

Ik heb dan ook sterk de neiging om in het aangehouden, beklemmende en huiveringwekkende eindshot van de lege staak, tevoorschijn komend uit de optrekkende rook, óók een maar al te bekend symbool te zien. Alsof er hier in wezen wat ánders werd terechtgesteld, in de geest van de middeleeuwse voorstelling dat - door de uiteindelijke, veronderstelde, gevolgen ervan - op Golgotha niet Christus, maar Satan zelf werd gekruisigd.

Jeanne gaat bij Bresson werkelijk volledig in rook op, waardoor je haast gaat denken dat dat een ontsnapping is, en dat de twee op dat moment wegfladderende vogels haar twee heiligen zijn, haar begeleidend naar het paradijs.

'Hoe wist je dat de stem die je hoorde, van St. Michael was?'

- 'Ik wilde geloven dat hij het was.'

Inderdaad. Openbarend. Als je wilt.

Het proces van Jeanne d’Arc is bijzonder en indrukwekkend, omdat het een religieus proces is zodat het niet eens primair gaat om haar (helden)rol in de oorlog: Jeanne d’Arc meent dat zij door God is gezonden en dat ze wordt geleid door de stemmen van heiligen, omringd door engelen waarover de inquisitie serieuze vragen stelt om de waarheid te achterhalen, met name of zij daadwerkelijk door God wordt geleid of dat ze wordt misleid door de duivel. Haar antwoorden zijn intelligent waarbij ze wel uitkijkt de Kerk af te wijzen of zichzelf als heilige neer te zetten waardoor welhaast een bizar theologisch steekspel ontvouwt met als inzet of ze wel of niet op de brandstapel moet.

De film is gebaseerd op de echte teksten van het verhoor, hetgeen de kracht van de film is want zoals gezegd was dat proces fascinerend. Er wordt opvallend weinig emotie in de teksten gelegd hetgeen ongeloofwaardig oogt en de film wat mat maakt, maar ik weet niet hoe dat in het echt was. Jeanne (2019) van Dumont brengt het proces in ieder geval een stuk hallucinanter dan deze wel erg nuchtere weergave.

Op een herziening van Au Hasard Balthazar na was het alweer lang geleden dat ik nog eens iets van Bresson zag. Dit is de achtste van de dertien films die hij maakte die ik zie en het is wellicht stillistisch de allerstrengste. Zowel stillistisch als thematisch zeer sterk Bresson. Een van zijn belangrijkste thema's in beide is een zoektocht naar waarachtigheid. En een fascinatie met religie die hij niet gelijk kon trekken met zijn eigen overtuiging. Hij was een atheist die bijna gelovig wilde zijn. Het is een worsteling die je ook weleens ziet bij tijdgenoten als Bergman, Bunuel en Dreyer.

Deze film is gebaseerd op twee bronnen. De transcriptie van de rechtszaak tegen Jeanne D'arc en de transcriptie van getuigenissen over wat er gebeurde na haar dood ten tijde van een rehabiliatieproces 25 jaar later. In zijn uitgeklede stijl laat hij de getuigenis dat Jeanne verdween na het verbranden en feitelijk naar God ging zien als waarheid. De film benadrukt dat door de stijl. In die zin is de film die het meest op deze lijkt wellicht Ordet, waarin Dreyer het thema op een vergelijkbare manier behandeld. Ik hou van Bresson en zou eigenlijk eens achter de vijf films aan moeten die ik nog niet heb gezien. Deze film is een erg compact en zeer secuur evenwicht tussen vorm en inhoud.