Summer of Soul (...Or, When the Revolution Could Not Be Televised) (2021)

In hetzelfde jaar dat het Woodstock de hoogtijdagen van het hippietijdperk vierde, organiseerde Tony Lawrence een serie festivals in Mount Morris Park in Manhattan, New York. Deels een viering van en een manifest voor zwarte bewustwording, maar ook een middel om herhaling van de rellen van een jaar eerder naar aanleiding van de moord op Martin Luther King te voorkomen, bleek het festival een sleutelmoment te zijn voor de aanwezige toeschouwers, maar ook voor de deelnemende artiesten. Het festival werd met een aantal camera’s opgenomen maar tot een uitzending kwam het nooit. 50 jaar nodigt muzikant en filmmaker Questlove artiesten, technici en toeschouwers uit om de beelden te bekijken, herinneringen op te halen en die te plaatsen in de context van hun persoonlijke geschiedenis en de beeldvorming over en binnen de zwarte gemeenschap. Qua cameravoering en beeldkwaliteit kan dit begrijpelijkerwijs nimmer tippen aan Michael Wadleighs Woodstock, maar door te kiezen voor meerdere perspectieven is deze documentaire net zo waardevol als cultuurhistorisch document. Fraai zijn de verhalen over hoe hele families naar het park trokken om er een buurtpicknick van de maken en de reactie van twee leden van The 5th Dimension, voor wie dit optreden in alle opzichten een keerpunt was. En dan zijn er natuurlijk nog de gedenkwaardige optredens van o.a. Stevie Wonder (die door dit concert de inspiratie vond om zelf activist te worden), Sly & The Family Stone, Gladys Knight & The Pips. Maar het muzikale hoogtepunt is wat mij betreft het duet dat Mavis Staples (van de Staples Singers) mocht zingen met haar grote idool Mahalia Jackson. Hun uitvoering van ‘Precious Lord, Take My Hand’, het favoriete lied van Martin Luther King, is er ééntje waar je met eerbied, bewondering en een stevige brok in de keel naar zult kijken.

De identiteitspolitiek zoals die inmiddels ook Nederland heeft overspoeld heeft een belangrijke basis in het ‘zwarte bewustzijn’ dat eind jaren ’60 in de VS opkwam: Martin Luther King was een christen die had gedroomd van een kleurenblinde wereld maar mede omdat hij werd vermoord kwamen militantere leiders en bewegingen zoals Malcolm X en de Black Panthers die niet alleen het geweld en de revolutie maar ook de trots op het zwart zijn predikten. ‘Black is beautiful’ en James Brown (die overigens niet in de film voorkomt) zong “Say It Loud – I'm Black and I'm Proud”. De liberale droom van een kleurenblinde maatschappij waar iedereen gelijk is werd aldus verdrongen door een marxistisch zwart bewustzijn en sommige zwarte militanten predikten niet alleen revolutie maar zelfs segregatie tussen wit en zwart. Een deel van de militante zwarten verruilde daarbij bewust het christendom als ‘de religie van de onderdrukker’ die door de blanke kolonist was opgelegd voor de islam als ‘de religie van de onderdrukten’.

Deze documentaire is niet alleen de registratie van een muziekfestival maar ook van dat nieuwe zwarte bewustzijn in de VS. We leren overigens dat het ook deze revolutionaire beweging was die afdwong dat men zwarte mensen niet meer ‘negro’ maar ‘black’ noemt. De ‘negro’ is de slaaf, de onderdanige zwarte die in de entertainment als een afgericht aapje in een pakje z’n kunstje vertoont; de ‘zwarte’ is de zelfbewuste, zelfbevrijde persoon die zichzelf is en z’n zwarte roots niet verloochent maar die trots uitdraagt (bv. door het dragen van het afrokapsel). Zwarte muzikanten wilden niet meer wit klinken en kunstjes vertonen om bij het witte publiek te kunnen scoren maar aansluiting vinden bij de eigen zwarte gemeenschap en hun zwarte pijn en trots uiten.

Zoals bekend heeft deze zelfbewuste zwarte muziek, in brede zin ‘soul’ geheten, z’n wortelen in de gospel dus de muziek die ze vaak zelf in de kerk zongen en in die zin ironisch juist christelijk is. We leren echter dat de ‘bezetenheid’ die zo kenmerkend is voor soul en gospel uit Afrika komt die een christelijke interpretatie of vorm heeft gekregen: door bezeten te raken en als het ware je pijn uit te schreeuwen is er de catharsis en verlossing. Deze dubbelzinnigheid blijkt kenmerkend voor de zwarte muziek: het is pijn en verlossing, het is verdrukking en bevrijding, het is rouw en hoop. Harlem, New York, waar dit festival in 1969 werd gehouden was in die tijd het toneel van drugs, geweld en rellen en er is de suggestie dat dit festival beoogde te voorkomen dat de zwarten de complete stad in brand staken – er hing revolutie in de lucht – maar wat we zien is het tegendeel van narigheid: de muziek lijkt z’n louterende werking niet te missen en we zien louter plezier, verbinding, hoop en (slechts) een revolutie in muziek en bewustzijn. Zelfs op mij als argeloze ‘witte’ kijker heeft het zien en horen van dit festival en deze muziek een louterende werking die me intens plezier verschafte en me herboren de bioscoop deed verlaten.

Black is beautiful – Amen.

PS. Dat deze documentaire nu pas is getoond omdat in die tijd niemand interesse had, terwijl Woodstock in diezelfde zomer zo’n 150 km verderop de geschiedenisboeken wel snel haalde, is inderdaad wonderlijk en wordt toegeschreven aan de witte onderdrukking die de zwarte geschiedenis structureel zou wissen, maar ik denk dat dat niet helemaal eerlijk is. Woodstock is een historische gebeurtenis omdat het festival transformeerde tot een soort utopisch experiment maar dit ‘black Woodstock’ was meer gewoon een festival voor de bewoners. Wat dat betreft is er gelijkenis met bv. de festivalregistratie Jazz on a Summer’s Day waarin overigens ook Mahalia Jackson de show steelt met haar louterende gospel.

Bijzondere documentaire over het Harlem Cultural Festival In New York, dat zich afspeelde in de zomer van 1969. De opnamen van het festival zijn pas recentelijk ontdekt en worden nu voor het eerst vertoond. Een enorme stoet aan bekende en minder bekende artiesten passeert de revue. De documentaire is grotendeel erg onderhoudend en er valt te genieten van veel geweldige muziek, al gaat de boel iets te lang door en zakt de boel halverwege nogal in. Met het gospel-aspect van het festival heb ik gewoonweg niet zoveel. Niettemin een fascinerende en cultureel relevante tijdcapsule.

Uitstekende documentaire over een reeks concerten die werden gehouden in de zomer van 1969 in Harlem. De opnames van dit festival zijn na 50 jaar terug gevonden wat geresulteerd heeft tot deze documentaire. De muziek en de bezielde optredens staan voorop hier, maar de positie van de zwarte gemeenschap in Amerika destijds komt ook zeker aan bod en is mooi verweven binnen het geheel. En dit alles maakt dit een prachtig tijdsdocument, vol heerlijke sou, blues, motown en gospel muziek.

Er wordt regelmatig hysterisch gedaan over dingen die niet meer zouden mogen, terwijl die mensen en dan uitgebreid over blijven praten. Maar er is ook geschiedenis dat al doodgezwegen werd of geen enkele kans kreeg om gehoord te worden. Summer of Soul ging ongeveer tegelijk door met Woodstock en was met 50.000 mensen geen klein festival. Grote artiesten en met mooi kwaliteit gefilmd. Een festival dat zoveel meer was dan muziek.

Summer of Soul geeft een blik op een stuk vergeten geschiedenis en toont in net geen 2 uur boeiende optredens maar ook de sociale en politieke thema's die er toen leefden. Tijdens het optreden ging de maanlanding door. Het was een festival in Harlem met Black Panthers in de security. Het was in mijn ogen zelfs professioneler dan Woodstock (los van de muzikale impact).

Een boeiende documentaire dat er in slaagt om op een rustige en muzikale manier een groot festival van enkele weken in een tijdsgeest waarin zoveel maatschappelijke onderwerpen samen kwamen, samen te vatten in 2u zonder dat het chaotisch wordt of te zwaar. Een mooie aanrader!