Another Day of Life (2018)

In 1975 stond Angola op de drempel van onafhankelijkheid, ware het niet dat een (Koude) burgeroorlog het zicht op de vertrekkende Portugezen vertroebelde. Een fel conflict tussen de communistisch geïnspireerde éénpartijstaat MPLA en haar politiek-ideologische tegenhanger [FNLA] zou nog decennia voortduren. Another Day of Life concentreert zich op die eerste maanden van militaire chaos, als de Poolse journalist Ryszard Kapuściński (1932-2007) met gevaar voor eigen leven door het verschroeide binnenland reist. Regisseurs Raúl De La Fuente en Damian Nenow vermengen verbluffende animatie, archiefbeelden en eigentijdse interviews.

De geëngageerde bespreking van dekolonisatie, mensenrechten en Koude Oorlog-perikelen maakt de film urgent, maar het is de animatie die dit visuele kunststuk ook daadwerkelijk een eigen gezicht geeft. De uitgesproken aanpak laat zich, stilistisch én thematisch, naar mijn weten hooguit vergelijken met Ari Folmans Waltz with Bashir (2008). Ook daar krijgt herinnering vorm door abstractie, ook daar zijn archiefbeelden interventies van het reële.

De animatie roept daarnaast een relevant ethisch vraagstuk op: Hoe verhoudt de esthetiek van de film tot hetgeen verbeeld wordt? Wat voegt de stilering wezenlijk toe aan ons begrip van oorlog? En wat moeten we met de schrille dialoog tussen schoonheid en vernietiging? Versterken de twee elkaar of spreken ze elkaar tegen? Het vraagstuk is ethisch, afhankelijk van de blik en gevoeligheid van de toeschouwer. Maar het vraagstuk raakt ook aan ideeën over het onderscheidingsvermogen van kunst. Hoe ‘memorabel’ was Another Day of Life geweest als de makers zich tot rafelige archiefbeelden beperkt zouden hebben? De impact van de keuze voor animatie laat zich niet onderschatten. ”When a live person, in the flesh, appears in the middle of a dialogue, and continues where their illustrated counterpart left off, the animation turns into reality and becomes much more profound”, stelt Nenow in een interview.

Het is jammer, maar misschien onvermijdelijk, dat de gehandhaafde stijl en de politieke insteek van de film niet de volledige speeltijd hand in hand kunnen blijven gaan. Het welhaast surrealistische zicht op geanimeerde destructie en een constante kanteling van de wereld echoot de gedachte dat oorlog in essentie neerkomt op desoriëntatie en wanorde, of Confusao, zoals het in de film benoemd wordt. De ideologische representatie van het conflict is echter vrij schetsmatig, mede omdat we meekijken en begrijpen met de humane doch gekleurde blik van de journalist. De ‘andere kant’ is er enkel van horen zeggen. De inval van Zuid-Afrikaanse troepen in het Zuiden van Angola geeft de film een rake onderlaag: omdat er geen twijfel over bestaat dat Zuid-Afrika gesteund werd door de CIA en het republikeinse bewind van Nixon, gaat de film impliciet ook over apartheid en [dus] racisme. De strijd van de MPLA (gesteund door de Cubanen en de toenmalige Sovjet-Unie) is ook een strijd voor de vrijheid. De iconische plaats van een vrouwelijke zwarte guerrillastrijdster (Carlotta) in de film spreekt binnen dit invoelbare kader tot de verbeelding.

De lijn die de makers uitzetten wordt iets te ver doorgetrokken als er richting het einde een drooggevallen schip met de naam van Karl Marx wordt getoond, waarbij de stem op de voice-over zich hardop afvraagt hoe het toch gesteld is met het socialisme. De laatste akte versterkt het beeld van twee continu tegengestelde polen daarmee meer dan op basis van de schrijnende oorlogssituaties nodig was geweest. Uiteindelijk trekt de rook van het daar en toen nooit volledig op – ze bedekt iedere ideologische waarheid onder een dikke deken van rouw.

web

Een fraaie hybridge van politiek docudrama en animatiefilm waarin het boek van Ryszard Kapuscinski, gebaseerd op diens persoonlijke ervaringen als oorlogscorrespondent, op enerverende wijze tot leven is gebracht. Na een heldere uiteenzetting over de complexe politieke situatie in Angola rondom de onafhankelijkheidsverklaring, volgen we de Poolse journalist Ryszard 'Rico' Kapuscinski tijdens zijn pogingen om steeds dieper door te dringen in het hart van het conflict. Deze reconstructie is gefilmd als een animatiefilm maar wordt regelmatig afgewisseld met interviews met de échte personages. Het resultaat is zeer meeslepend, vooral omdat regisseurs Raúl de la Fuente en Damian Nenow er op deze manier in slagen om deze sleutelfiguren uit de ontstaansgeschiedenis van het onafhankelijke Angola op een levendige en realistische wijze tot leven brengen. De animatiestijl is grotendeels sober, waardoor de paar prachtig vormgegeven droomsequenties des te meer indruk maken. Het resultaat is een inzichtelijke documentaire die nooit als een documentaire aanvoelt en daardoor juist meer beklijft.

Ik herinner me nog wel iets van de oorlog in Angola en de boycot die daar in Nederland om uitgeroepen was. En waar niet iedereen aan meedeed, ook nog - dat is eigenlijk vooral wat me bijgebleven is, de discussies in de Albert Heijn, want Angola-koffie, dat kon echt niet meer. Wel te jong nog toen om er iets van te begrijpen, en wellicht dat me dat ook gewoon niet verteld werd.

Deze film geeft dan het andere uiterste - het verhaal van iemand die er precies middenin terecht komt, en dan verder en verder verwikkeld raakt, en de ene na de andere gebeurtenis doormaakt waarvan je je afvraagt hoe je daar ongeschonden uitkomt - lichamelijk dan, want geestelijk is dat allang een verloren zaak. Bijzonder mooi in de combinatie van originele beelden, ernstig mooie animaties, en foto’s van de echte personen die in het verhaal spelen - afgewisseld met interviews. Daardoor meer dan gemiddeld indringend, en veel persoonlijker dan een ‘gewone’ documentaire of biografie. De keuze voor animatie is wat ongebruikelijk misschien, maar voor dit verhaal wat mij betreft zeker de beste keuze - was het traditioneel verfilmd, dan waren veel scenes waarschijnlijk te schokkend bevonden en afgezwakt, acteurs vinden die zoiets voldoende sterk kunnen neerzetten is ook al vrijwel onmogelijk, en de volledige sfeer van confusao, wanorde en verwarring, was er nooit zo sterk uitgekomen.

En het helpt natuurlijk ook wel dat het verhaal zo over the top en haast ongeloofwaardig is. Geen makkelijk stuk geschiedenis voor Angola, maar wel een erg mooi land - ik zou daar toch graag eens gaan rondkijken.