Napszállta (2018)

Lázló Nemes slaat weer toe.

Het beschaafde Europa aan het begin van de 20e eeuw schudt op haar grondvesten. Nemes verbeeldt deze teloorgang in de hoedenzaak Leiter, waar Írisz Leiter, dochter van de overleden eigenaren, aan de slag wil. Na afgewezen te zijn volhardt zij in een zoektocht binnen de hoedenzaak en daarbuiten, in het Boedapest dat teloor lijkt te gaan. Overal waar zij komt, lijkt ze niet op haar plaats ('Wat doe je hier? Moet je niet weg?').

Enigszins in de stijl van Son of Saul volgen wij Írisz, haar ontmoetingen en haar waarnemingen die vaak alleen via de geluidsband zijn te volgen.

Wat een meesterwerk weer - en vijf sterren indien de overbodige slotscène er alsnog uit wordt geknipt.

Dit is in veel opzichten een remake van Son of Saul. Juli Jakab schittert als Írisz Leiter, die tevergeefs probeert voet aan de grond te krijgen in de hoedenwinkel die haar ouders - die stierven tot Írisz twee was - oprichtten. Wanneer Írisz bij toeval ontdekt dat ze een broer heeft en dat die zich in Boedapest bevindt, besluit ze naar hem te zoeken. Al snel blijkt dat hij een niet al te beste reputatie heeft, maar Írisz is vastbesloten contact te krijgen met haar enige nog levende familielid.

Uitstekend geproduceerd, met veel aandacht voor kostuums, make-up en sets. Het verhaal speelt zich af in Oostenrijk-Hongarije in de aanloop naar WO I en László Nemes slaagt erin om de politieke onrust en de daaruit voortvloeiende chaos te reconstrueren. Waarom hij daarvoor gebruik maakt van dezelfde filmtechnieken die hij gebruikt in Son Of Saul is echter een raadsel. In die film was dat gerechtvaardigd, omdat de hoofdpersoon zich afsluit van wat hij om zich heen ziet. Deze film gaat juist over een vrouw die tijdens haar zoektocht een voor haar onbekende wereld ontdekt, maar Nemes vond het helaas niet nodig om zijn filmische stijl aan te passen. Wat revolutionair was in Son Of Saul lijkt hier een gimmick te zijn geworden. Dat geldt overigens ook voor het laatste shot van deze intrigerende, maar niet geheel geslaagde film.

László Nemes en ik zijn geen match, zoveel is na het zien van deze film en eerder 'Son of Saul' wel duidelijk. In Sunset volgen we Irisz Leiter (Juli Jakab), dochter uit een beroemde hoedenfamilie van wie haar ouders zijn omgekomen toen zij twee jaar was. Irisz komt vanuit Wenen naar de Hongaarse hoofdstad Boedapest, om een betrekking te verkrijgen in de herbouwde hoedenwinkel van haar ouders (en zo vermoedelijk meer over haar ouders te weten te komen). Eenmaal aangekomen hoort Irisz over het bestaan van een broer en doet zij er alles aan om hem te achterhalen, tot ongenoegen van velen. Een duistere wereld voor intriges ontvouwt zich.

Net als in Son of Saul wordt de hoofdpersoon steeds bijzonder dicht op de huid gefilmd en gevolgd, iets wat op mij een verstikkend effect heeft. Daarbij komt dat het verhaal voor mij maar niet interessant wilde worden, sterker nog: dat vond ik slaapverwekkend saai en nodeloos ingewikkeld. Al die plotwisselingen en dat gekonkel, waar ging dit over? Het enige wat ik er een beetje uit heb kunnen halen, is dat er steeds meer broeit in een bloedheet en stoffig Boedapest tussen bevolking en elite/machthebbers, aan de vooravond van de eerste wereldoorlog. Maar goed, dat maakte het voor mij beslist niet interessanter. Het werd even spannend toen Irisz een stoffige kamer met wandluizen (bedwantsen) in het vooruitzicht werd gesteld. Maar die lieten zich dan weer niet zien.

Deze film moet het voor mij helemaal hebben van de schitterende sfeertekening van het Budapest van vlak vóór het uitbreken van de 1e Wereldoorlog. Je voelt constant dat er onheil op komst is maar wat dat onheil is kom je niet te weten. Onzekerheid troef. Wat gebeurt er met de uitverkoren hoedenmaakster? Hoe zit het met die broer van Irisz? Je zit er constant op te wachten en dan.... eindigt de film met een beeld uit de loopgraven. That's it. De regisseur vond het niet belangrijk om verder in te gaan hoe het met die door mij geciteerde personages verder afliep. En dat is ook de reden dat veel bezoekers de filmzaal geïrriteerd uitliepen met de opmerking van "Waar heb ik nu in godsnaam naar zitten kijken". Zij wilden dus duidelijk een afgerond verhaal maar dat kregen ze niet. De regisseur heeft in het volgende uitstekende interview Mijn Angst is Mijn Brandstof het e.e.a. uitgelegd. Sunset is wat ik daaruit begrepen heb meer een existentialistische film. De meeste nare dingen gebeuren gewoon zonder dat wij weten waarom. Leef ermee lijkt de regisseur te zeggen maar dat laatste schijnen wij maar niet te kunnen. Alles moet verklaard worden. Filmliefhebbers die dat vinden kunnen deze mooi vormgegeven mysterieuze film maar het beste links laten liggen.

4,0*

De film was niet heel symbolisch of metaforisch bedoeld leek mij. In films waarin karakters symbool staan voor iets, waarin je zelf een diepere filosofische laag moet vinden, die films hanteren doorgaans een zeer rustig tempo. Er is weinig plotontwikkeling, maar de gebeurtenissen die je goed te zien krijgt zijn niet helemaal te bevatten. Ze lijken niet direct logisch. Je wordt gedwongen erover na te denken en zo tot een conclusie te komen. Die zullen ook niet altijd sluitend zijn, en dat kan intrigeren.

Sunset is echter een film met een hogere snelheid. De hele opzet voelt aan als een mysterie (waarom staat dit niet in de genre beschrijving?). Doordat wij - of in ieder geval ik - worden gedwongen zo na te denken over het totale plaatje kunnen de scenes op zich zelf niet een filosofische laag bevatten. De betekenis van de film

Maar al deze vormen van uitleg worden niet voldoende gedragen door het script. Er moet een interpretatie in te vinden zijn. Als de bedoeling is dat er geen interpretatie mogelijk is, dat verklaring niet bestaat, dan kan elk willekeurig, onlogische opvolging van actie in een verhaal doorgaan voor kunst. Dat vind ik niet wenselijk. Hierbij even buiten beschouwing gelaten dat er wellicht een ultiem kunstwerk kan zijn dat een oneindig aantal even logische interpretaties te weeg kan brengen, dan wel een ultiem werk van louter esthetische aard kan bestaan, een absolute schoonheid die niet geïnterpreteerd kan worden.

Maar Sunset kan voor mij hier niet onder vallen. En dat brengt mij inderdaad terug bij bekende vragen die het publiek al stelde.

Wat ik uit het einde haalde was het volgende:

We zien hier dezelfde truuk als in Son of Saul tot in het extreme doorgevoerd, de camera zit als een soort gyroscoop "vastgeplakt"aan de protagonist, knap gedaan overigens. Wat in Son of Saul heel goed werkt, omdat we zo goed konden meebeleven wat hij beleeft.

In Sunset gebeurd er echter vrij sporadisch wat met de hoofdpersoon, en gaat het veel meer over de wereld en het tijdperk daarachter. Het verhaal is daarom maar moeilijk te volgen, en is gewoon vaak erg saai, daarbij kijken een groot deel van de tijd tegen de nek aan van juffrouw Leiter. Best een prima nek, maar irritante cinema op den duur.

Subliem uitgevoerd camerawerk, waren het schoudercamera's geweest dan had ik het einde van de film zeker niet gehaald. Dat ik me een uurtje in de filmlengte had vergist (tweeënhalf ipv anderhalf uur) heeft me er ook doorheen geholpen.

De hele film ademt kwaliteit, en we kunnen ook wel meevoelen met de chaos van dat tijdperk. De vooravond van de Groote Oorlog. Was beter geweest denk ik, als er ook een ander perspectief was geweest.

Daar waar in Saul Fia (2015), het regiedebuut van László Nemes, een Kapo gedurende heel de film op zoek gaat naar een rabbi, gaat in diens tweede film een jonge vrouw aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog in een woelige samenleving op zoek naar haar broer, van wie zij het bestaan nooit gekend heeft.

Een mysterieuze film, die allengs grimmiger wordt. De camera volgt hoofdrolspeelster Juli Jakab continu dicht op de huid en dat geeft af en toe een unheimisch gevoel. Dat wordt nog versterkt door het raadselachtige plot, voor zover er van een plot sprake is.

Wederom een bijzondere bioscoopervaring dankzij Nemes. Het eerste shot waarin "Leiter Irisz" zich lopend in het straatgewoel mengt bijvoorbeeld, dat is zinnenprikkelend voor oog en oor. Aanvankelijk dacht ik nog dat de nadruk op het achtergrondgeluid qua volume en helderheid een beetje overdreven was, maar toen ik de dagen nadien er eens goed op ging letten bij het fietsen door de stad moest ik constateren dat het wel degelijk heel realistisch is. Normaal registreer je dat niet zo bewust en lijkt het alleen maar een onbepaald geluid ver weg, maar Nemes plaatst dat vol in de spotlights met zijn manier van filmen. Ook de elegante cameravoering en de warme beelden vol zachte kleuren zijn genieten geblazen.

Net als bij Saul fia is het echter het script wat me soms uit de film haalde. Dat de personages elkaar nauwelijks van zinnige informatie voorzien vind ik al erg hinderlijk (het gros van de mensheid kan nauwelijks wat voor zich houden, maar in bepaalde arthouse is iedereen zo gesloten als een pot) en het gevolg is dat je niet kan invoelen wat Irisz nu precies wil bereiken. Vooral het doodslaan van haar broer is volkomen onbegrijpelijk en dat haalde me uit de film. Ook voor de ontwikkelingen naar het einde toe geldt dit.

Waar László Nemes dus een onderscheidende stijl heeft die de kijker audiovisueel inkapselt en bijna het scherm in trekt, verpest hij het (opnieuw) op narratief gebied. Niettemin een regisseur om rekening mee te houden en met een beetje geluk zit er nog eens een meesterwerk in.

Somber, mysterieus, sterk.
Een vrouw is op zoek naar haar verleden, hardnekkig, maar in haar blik zitten er twijfels, verwondering, onzekerheid en, wanneer de scènes waarin ze allerlei vage informatie opdoet zich al te veelvuldig herhalen, valt het te begrijpen dat er achter dit als het ware nooit duidelijk verhaal, een andere opzet steekt.
Uit het verhaal blijkt al hoe machtbezitters onder één hoedje spelen en de maatschappij misleiden de hoedenmaaksters die een goed leven aan het Hof worden voorgespiegeld, maar eigenlijk niet meer dan verkocht worden , de beelden van geweld en revoltes, de chaos rond wie voor is en wie tegen, de geheimzinnigheid en mistevredenheid alom, de gewild floerse fotografie van Boedapest die de troebelheid van het tijdperk suggereert en zeker niet min de slotscène, lijken een zicht te willen brengen op Europa bij het nakend drama van WO I.
Niet eenvoudig en klinkklaar en Nemes noopt alleszins zijn kijkers tot denk- en puzzelwerk.
Genoot meer van "Son of Saul" maar toch blij deze te hebben ervaren.

Inhoudelijk vond ik er niet veel van. Beetje rommelig en langdradig en niet goed wetend waar de prent heen wou. Aan de andere kant is de sfeer en het visuele sterk. Een interessante periode was het Boedapest ten tijde van Oostenrijk-Hongarije net voor het uitbreken van WOI. Een mengelmoes van culturen waarbij de spanningen en de dreiging van een nakend onheil voelbaar waren. Tegelijk is die spanning ook de achilleshiel omdat ik nimmer de idee had wat de regisseur wou vertellen.

Ik vond Son of Saul niet slecht, maar was wel ontgoocheld voor een film en onderwerp dat me hoge verwachtingen oplegde. Ook van deze verwachtte ik iets, maar kwam het er niet uit. Nemen heeft duidelijk talent en besteedt veel zorg aan zijn films, maar voorlopig heb ik nog steeds een “maar” bij zijn films en ben ik nog niet overtuigd.

De link met Son of Saul is snel gemaakt, al is dat uiteraard vooral door de stijl en minder door het thema. Regisseur László Nemes volgt het hoofdpersonage met de camera over de schouder. Dit keer een jonge vrouw op zoek naar haar familiale verleden. Ze komt terecht in een strijd tussen opstandelingen en de elite. Ze staat met één been in elke wereld en is er tegelijk nergens thuis.

Het hoofdpersonage is vooral boeiend en veelzijdig, de film is dat wat minder helaas en weet niet altijd de boog even hard gespannen te houden. Gelukkig maakt de film het visueel goed.