Nafas (2016)

Iraanse oscar-inzending (niet geselecteerd). Een film met een eigen identiteit, al herinnert het ergens in de verte aan Pan's Labyrinth en The Florida Project. Ook heeft het wat weg van Persepolis, maar ditmaal verteld door een achterblijfster in plaats van door iemand die het land is ontvlucht. De film volgt een jong meisje met een kinderlijke onschuld, een rijke fantasie en een onuitputtelijke interesse in boeken. Bij gebrek aan kinderboeken zijn dat boeken die niet voor haar leeftijd zijn bedoeld maar waar ze met haar fantasie haar eigen interpretatie aan geeft. Zo leest ze een boek over een vrouw die wordt ontvoerd, geprostitueerd en uiteindelijk gered, en gaat het in haar ogen over een ontvoerde prinses.

Aanvankelijk lijkt het wel een kinderfilm te zijn, tot je dus merkt dat de fantasieverhalen een volwassen lading hebben. Ik moest aan het begin erg wennen, de film bevat veel monologen (waarmee het meisje de verhalen vertelt die we als animatie van eenvoudige tekeningen te zien krijgen), daarnaast heeft het aanvankelijk ook een wat kinderlijke humor. Het meisje leeft met haar strenge ouderwetse oma die bij het minste of geringste kattekwaad de stok erbij pakt, en haar milde, meer moderne en begripvolle vader.

Na het wat kinderlijke begin, die aan The Florida Project doet denken vanwege de vele schermtijd die spelende kinderen opeisen, krijgt het daarna een meer serieuze ondertoon die het dichter bij Pan's Labyrinth brengt. Voor een deel is het ook een coming-of-age, waarbij het meisje bijvoorbeeld opeens een hoofddoek moet dragen, niet meer met jongens mag spelen, en koranles moet volgen. Aan de hand van het meisje geeft de regiesseuse (die haar eigen boek verfilmt) aan de kijker een bescheiden (geschiedenis)les over Iran, met name dat van de overgang (eind jaren '70) van een dynastie, via een revolutie, naar de islamitische republiek (begin jaren '80), kort waarna Irak het land invadeerde en de oorlog uitbrak. Dit alles speelt zich op de achtergrond af zonder dat het meisje er echt erg in heeft, zoals in The Florida Project, maar af en toe ontkomt ze ook niet aan de gevolgen, zoals wanneer bijvoorbeeld haar vader naar het front moet vertrekken. Geen Disney World ditmaal om de realiteit te ontvluchten, maar een toiletje waar ze zich regelmatig opsluit om ongestoord in haar boeken en fantasie op te gaan.

Het geeft een blik op zowel opgroeien in Iran, als op de beleving van oorlog bij jonge kinderen, en hoewel het zich in Iran jaren '70-'80 afspeelt had het zich evengoed in het Syrië van nu kunnen afspelen. De volwassen boodschap maakt de film interessant, persoonlijk vind ik het jammer van de wat kinderlijke aanpak in het begin, en de wat kinderlijke invulling van de personage van haar vader, en in zekere zin ook van haar oma. Met wat meer budget en zonder die kinderlijke aanpak had hier een goede concurrent voor Pan's Labyrinth ingezeten.

Filmisch laat de kwaliteit wat te wensen over, daar moet de film het niet van hebben, camerawerk is zeer wisselend (soms uitzonderlijk goed, maar vaak ook gebrekkig), het tempo van de monologen ligt hoog, zeker als je zoals ik de taal niet beheerst en de cultuur/geschiedenis van Iran niet goed kent, en het acteerwerk houdt niet over (al komt dat ook door de wat simpele invulling van de personages van haar vader en oma). Daartegenover staan wel enkele uiterst fraai gefilmde scenes, zoals dat van het Iraanse equivalent van een dorpsprocessie, en een onschuldige blik op een oorlog waar je stil van wordt en die je aan het denken zet.

De titel (Breath) heeft minstens een dubbele betekenis, op de voorgrond duidt dat op haar vader die astma heeft, een van de redenen is waarom zij boeken leest zodat ze hem later kan genezen, en op de achtergrond gaat het over ademen in tijden van oorlog en onderdrukking. Niet volmaakt, wel erg bijzonder. 3,5*