The Cruel Sea (1953)

Deze film doet denken aan Sink the Bismarck, maar het niveau van die film wordt m.i. niet gehaald. Het verhaal, voor zover je daarvan kunt spreken, wordt haast in documentairestijl verteld. Het is eigenlijk meer een registratie van personen en situaties. Met wat liefdesperikelen heeft men geprobeerd de karakters enige diepgang te geven. Normaal werkt dat voor mij niet, maar hier is het niet eens storend en geeft het eigenlijk wel een passend beeld van relaties in oorlogstijd. Het wordt in ieder geval niet geromantiseerd, waardoor het echt en realistisch overkomt. De zeegevechten zijn spannend genoeg, maar al met al duurt de film wel een beetje lang.

Boekverfilming.

En dat boek is een klassieker. Stond bij mijn vader in de boekenkast, en ik heb het gelezen zogauw ik genoeg Engels machtig was - zal ergens begin jaren-80 geweest zijn, en dat maakte zoveel indruk dat ik er nog een heleboel van in m'n hoofd heb.

Dat maakt de film wel wat makkelijker te volgen, want er worden hier en daar nogal lompe sprongen door het verhaal gemaakt - bijna alsof er hele scenes weggevallen zijn. Lijkt toch niet zo te zijn, de speelduur die hier opgegeven wordt klopt precies met de looptijd van de kopie die ik heb gezien.

Het verhaal is ijzersterk, vooral omdat de personages bijzonder echt overkomen, er geen valse heroïek in zit, en het niet gaat over de bijzondere uitschieters in de oorlogsgeschiedenis maar de belevenissen van tamelijk gewone mensen. Zo is dat in het boek, en dat komt in de film goed over - ondanks dat er een heleboel van de details niet in de film terecht gekomen is, en er een aantal behoorlijk ingrijpende aanpassingen gemaakt zijn aan het verloop waardoor de filmversie wat vriendelijker is geworden.

De schepen zijn mooi historisch correct, voor zover dat haalbaar was, en er zijn behoorlijk wat echte scenes op open zee - niet het gewone gedoe met schaalmodellen en watertanks. En de gevechten zien er ook behoorlijk goed uit. Goed gespeeld, waarbij vooral de nog erg jonge Denholm Elliot opvalt.

Eén van de beste films uit de periode van de Britse WOII-oorlogsdrama's, met typische documentaire-achtige, ietwat onderkoelde benadering die op prettige wijze contrasteert met de meer op actie leunende Amerikaanse evenknieën. 'The Cruel Sea' volgt het verhaal van kapitein Ericson [Jack Hawkings], die gedurende WOII verschillende keren op missie ging in enkele van de gevaarlijkste gebieden, waaronder de Gibraltar-route en de route langs noordwest-Rusland. Hoewel de aanwezigheid van de vijand uiteraard cruciaal is, gaat de film niet zozeer over de strijd tegen de Nazi's, maar meer over de psychologische gevolgen op de bemanning wanneer een schip dat ze zouden moeten beschermen tot zinken is gebracht en er geen overlevenden blijken te zijn. In de handen van regisseur Charles Frend is dit een uiterst boeiend drama geworden, met uitstekend vakwerk over de hele linie en Jack Hawkins perfect in de hoofdrol. Dramatisch zeer geslaagd, zonder sentiment en met meer authenticiteit dan menig andere oorlogsfilm uit die tijd.

Jack Hawkins was één van die geliefde acteurs uit de jaren 50 en 60 die regelmatig in knappe films opdook ("The Bridge on the River Kwai", "Ben-Hur", "Lawrence of Arabia", "Zulu"...), maar hier heeft onze Jack de hoofdrol beet en dit in één van de allerbeste "war at sea"- films die ik ken.

Cinematografisch toch wel merkwaardig voor zijn tijd, een zeer goed scenario met een evenwichtige mix tussen oorlog en familiale en sociale aspecten, knap gefilmde spannende momenten en af en toe inspelend - en zonder overdrijving - op menselijke gevoelens.

Zag de film voor het eerst vele jaren terug en hij is nog even genietbaar.

Op de BBC en zodoende de kans gegrepen, en vooral omdat de synopsis me deed denken aan Antony Trew's Two hours to darkness over de konvooien door de Barentszzee naar Moermansk, een boek dat ik inmiddels al meerdere keren las. Mogelijk dat Trew ooit de film zag want er zijn een aantal opmerkelijke parallellen.

Echt vlot komt de film niet uit de startblokken, iets dat te verwachten valt van een film uit '53, en na een kleine kennismaking kiest het schip het ruime sop voor de nodige training en oefening. The Cruel Sea valt daarna op met een erg tweeledig beeld. Zo wordt er voor vertrek al afscheid genomen van het meest interessante personage, en zijn alle andere karakters redelijk inwisselbaar en eigenlijk totaal niet interessant, op de kapitein na, maar dat is ook pas in de laatste fase.

Juist wel fraai is het toch behoorlijk kloppende beeld van de maritieme oorlogsvoering in de Tweede Wereldoorlog, en met name de konvooi escortes. Dagen van storm en zware zeegang, maar wel de zekerheid van veilig zijn. De angst voor pech, stil liggen en een schietschijf te zijn. Het monotone van gebroken nachten, talloze keren alarm, jagen op een onzichtbare vijand, en het verlies van al die schepen en mensenlevens. De opstelling van uitkijken, seinen, technologie van die tijd met asdic, protocollen, keuzes tussen het ene leven of het andere, kortom het eindeloze kat en muis spel met de vijand onder de golven en de barre omstandigheden. Dit samen met de montage van oude beelden maakt dit onderdeel van de film best wel goed.

De meeste pijn heeft de film juist door het ontbreken van een beetje extra aan verhaal en of uitwerking daarvan. Het maakt The Cruel Sea tot een behoorlijke droge en taai twee uren en dat terwijl de betere elementen van deze film meer verdiend hadden. Daarom is de film aardig voor een keer maar blijft ver verwijderd van Sink The Bismarck en komt ook niet in de buurt van Graf Spee; battle at the Rio de la Plata

Uitstekende film over de kapitein en zijn bemanning van een oorlogsschip tijdens de tweede wereldoorlog. Niet echt een verhaal, maar meer een blik op hoe het er op zo'n schip aan toe ging. Het komt allemaal vrij realistisch over en datzelfde geldt ook voor de personages. Vooral de kapitein komt goed uit de verf, mede dankzij het acteerwerk van Jack Hawkins. Een kleine 4.0 sterren.

Binnen het subgenre van de zeeoorlogfilm zeker geen slechte vertegenwoordiger, met veel mooie (actie)beelden van de schepen. De castwisselingen vond ik wel een beetje verwarrend en vanaf het zinken van het eerste schip Compass Rose - overigens belachelijk in beeld gebracht met poppetjes en een miniboot haha - wordt het wat minder en langdradiger. Sowieso zag ik in die laatste missie bij Moermansk niet heel veel toegevoegde waarde voor het geheel.

De hier al vaker genoemde "droge" documentaire-achtige stijl is voor mijn gevoel tegelijkertijd de kracht en de zwakte van de film, want terwijl die aanpak enerzijds authenticiteit en geloofwaardigheid met zich meebrengt, wordt de film daardoor ook een lange zit waar ikzelf niet de hele tijd geboeid en betrokken naar kon kijken, ondanks mijn interesse in de periode en het goede spel van Jack Hawkins. Misschien had iets meer "kleinmenselijk drama" zoals in In which we serve de film wel goed gedaan – de voorzichtige liefdesperikelen van Donald Sinden zou ik in ieder geval nauwelijks als zodanig durven omschrijven, hoe mooi Virginia McKenna ook is. Wellicht wordt deze film beter in mijn herinnering, maar vooralsnog zijn mijn hoge verwachtingen niet helemaal waargemaakt.

Het is januari 1940 en het korvet "Compass Rose" heeft de taak om koopvaardijschepen over de Atlantische Oceaan te escorteren. De grootste dreiging komt van Duitse onderzeeërs, maar aanvankelijk zijn die schaars en hun aanvallen ongecoördineerd. Na verloop van tijd krijgen de onderzeeërs echter de overhand en is het leven aan boord van een geallieerd schip er een van constant gevaar.

"The Cruel Sea" is interessant te vergelijken met recentere oorlogsfilms zoals Saving Private Ryan (Film, 1998) . Wat deze film onderscheidt van veel latere films, is het gebrek aan sentimentaliteit. De film bekijken (of het boek lezen) is je meenemen in de wereld van een generatie met heel andere opvattingen en waarden dan de generaties die na hen kwamen. Na de Tweede Wereldoorlog zullen films als "The Cruel Sea" tot hun monumenten gerekend worden.

Ealing Studios, de studio die bekendstaat als dé thuisbasis van Britse komedies, met name die van Alec Guinness, produceerde deze prima, maar voor hun reputatie ongebruikelijke film. "The Cruel Sea" is een ongecompliceerd drama dat zich afspeelt tijdens de Tweede Wereldoorlog en gaat over de mannen aan boord van een korvet-vrachtschip.

Het is geen glamoureuze taak voor dit schip. Ze begeleiden essentiële voorraden naar het westelijke en later het Russische front, en natuurlijk ook naar de meest noodzakelijke goederen voor de Britse burgerbevolking. De tocht naar Moermansk op de Noordelijke IJszee was de gevaarlijkste, met de lange kustlijn van bezet Noorwegen als thuisbasis voor talloze onderzeebootbases.

Jack Hawkins levert een prima prestatie als de standvastige kapitein en wordt goed ondersteund door de rest van de bemanning. Stanley Baker valt op in een voor hem ongebruikelijke rol als een onzekere luitenant die zijn onzekerheden maskeert met kleine, tirannieke acties. De gebruikelijke plotwendingen van marine films zijn allemaal aanwezig. De film vertoont in veel opzichten overeenkomsten met de film The Gift Horse van Trevor Howard, die rond dezelfde tijd uitkwam.

The Cruel Sea werd genomineerd voor een Oscar voor Beste Scenario, maar verloor van From Here to Eternity (Film, 1953) , die dat jaar vele Oscars won.

Deze film scoort bij mij een ruime 7+.