Sirokkó (1970)

Hij bestaat niet meer : Miklos Jancsó ( 1921- 2014 )...schijnbaar is de postraaf die deze tijding naar de ivoren toren van de Jancso buffs in Rotterdam had moeten brengen onderweg neergeschoten, anders valt niet te verklaren hoe dit nieuwsfeit ze is ontgaan. Geeft niet : gelegenheid genoeg voor een Jancso retrospectief de komende tijd, neem ik aan.

Misschien komt dan ook deze misschien wat minder gekende productie aan bod, met Franse financiële steun- waaronder die van protagonist Charrier- tot stand gekomen en trouwens uitgebracht in 69 en niet 70 onder de titel sirocco d'hiver, had in die hoedanigheid moeten draaien in Cannes een jaar eerder zelfs, maar dat ging niet door.

Voor Jancso buffs is dit misschien te mainstream en te toegankelijk, een politieke paranoia sriller au fond van het type dat in de seventies zo populair zou worden, inhoudelijk dan want formeel is dit op en top Jancso met de beruchte lange pan en trackorgies, geleverd door huisfotograaf Kende. 12 takes om precies te zijn, ik telde er eerst elf maar bleek er een gemist te hebben- ik ben dan ook geen Jancso buff gelukkig. De manier van vertellen is zoals te verwachten hermetisch en allegorisch, veel is mij ontgaan maar niet alles, de intrige is in feite zo simpel als wat en wordt zelfs geduid met achtergrondinfo in het begin:

We zien eerst de beroemde footage van de aanslag op koning Alexander der Serven/Slovenen/ Kroaten in Marseille in 34, hierna lezen we dat de aanslag gedeeltelijk werd voorbereid in Hongarije, waar de Ustasa * door de plaatselijke autoriteiten onderdak en materiële steun werd verleend. De film zal een "vrije interpretatie " zijn van die voorbereidingen.

Daarna begeven we ons naar het gekende troosteloze Hongaarse landschap in de wintersneeuw, erg Tarr in feite incl. begeleidend poestawindgehuil. Na de inleidende- letterlijk- beschietingen leren we de protagonist Marko Lazar Pavicic kennen, vertolkt door Charrière. "Kennen " in de Jancsiaanse betekenis dan : via zijn daden dus.

En zo start het jullie vertrouwde Jancsospelletje met als elementen wederom machtsverhoudingen in steeds wisselende allianties, begeleid door de gebruikelijke parafernalia als choreografieeen in geometrische patronen, gezang- niet te veel hier- , paarden, random executies, spaarzame en hermetische dialogen, en gelukkig ook naakte wijven. Vlady- MILF nog- laat even haar blote reet zien als Maria de spionne, net als uitvoeriger gelukkig haar gedwongen handlangster Ilona- Swann , die trouwens door de held op het eind wordt vergeven **. De overige figuren blijven tamelijk anoniem en dreigend op de voor of achtergrond. Huidige kijkertjes zullen minder gecharmeerd zijn van de naakte kindertjes, en van het feit dat de lesbo affaire tussen Vlady en Swann weinig geexpliceerd wordt...dus toch geen meesterwerkje.

Valt verder nog genoeg over te zeggen, maar de afloop staat hierboven al : Marko wordt geexecuteerd tot ieders tevredenheid, en - zie still- door zijn beulen postuum als martelaar vereerd. Wij echter vinden dat we het hier wel bij kunnen laten, de scherpere observaties komen ongetwijfeld nog . Dit is niet meer dan een- onbeholpen ik weet het - aanzet. Jullie mogen blij zijn dat ik überhaupt een kleine 80 minuten naar dit geneuzel heb geluisterd/ gekeken .

*: misschien is het de synopticus ( laten we hem een Jancso buff, ware identiteit bij de redactie gekend, noemen...) door de steeds wisselende en chaotische machtsverhoudingen in de Balkan ontgaan dat de Ustasa niet meteen anarchisten waren zacht uitgedrukt, dat Marko geen deel uitmaakt van deze organisatie en een einzelgänger is, en dat het hoertje werd geleverd door "Ante "( Pavelic) , degene die hem dood wil hebben. Niet dat het voor de strekking van de film veel uitmaakt.

** : Jesaja 1 : 18.

Een onbekende Jancso, en kennelijk ook vergeten. Begrijpelijk, want het 'verhaal' zal weinigen aanspreken. Wat dan overblijft zijn winterse beelden van een afgelegen boerderij ergens in een uithoek op de grens van Hongarije en Joegoslavië en onbegrijpelijke dialogen van 'strijders' die elkaar niet vertrouwen. Voor de kijkers is het een raadsel wat ze daar nu precies uitvoeren. Ach, de betreurde pippo il buffone heeft het al samengevat. De blote dames en de naakte kindertjes, bijna een soort handelsmerk van Jancso, heb ik ook al niet gezien. Maar dat kan te maken hebben dat mijn kopie een uur en 14 minuten duurde en niet de 80 minuten die IMDb vermeldt.

Maar de beelden zijn mooi en op en top Jancso: mannen in uniforen en paarden, veel paarden. Maar waar het hier om gaat, een stukje vergeten geschiedenis uit het interbellum, komt verder, op de inleiding na, niet ter sprake. Waar we naar kijken is een groep Ustascha's, Kroatische fascisten, die de moord op de Joegoslavische koning Alexander voorbereiden. Die werd in oktober 1934 inderdaad in Marseille vermoord. Maar niet door de Ustascha, maar door een Macedonische huurmoordenaar. Dat gedoe en geschiet daar in die bossen was dus totaal zinloos. Was dat het wat Jancso wilde laten zien?

Toch ging achter dat toneelstukje in de bossen een ongekend grote crisis schuil in de toenmalige Europese verhoudingen. De Joegoslaven waren natuurlijk des duivels en hielden Italië en Frankrijk indirect verantwoordelijk voor de moord op hun koning. Maar ze mochten geen grote mond opzetten want Frankrijk was hun belangrijkste bondgenoot en die wilden het op een akkoordje gooien met Mussolini. Hoe handig kwam het uit dat die paar Ustascha's vanuit Hongarije aan het trainen waren geweest. In hoeverre de Hongaarse officials daar nou van op de hoogte waren is nooit helemaal vastgesteld, maar het leverde Hongarije wel een officiële veroordeling op van de Volkenbond, de toenmalige Verenigde Naties en bleven Frankrijk en Italië lekker uit de wind.

Daar had Jancso een spannende politieke thriller van kunnen maken, maar nee, hij filmde liever mannen op paarden.