Voyna i Mir (1965)

Monteer je vier films achter elkaar (de minutenlange optitelingen verwijderen), breng het zo uit in het buitenland, en het verricht wonderen.

Voyna i Mir is een van die Russische filmklassiekers die iedereen van naam kent, te danken aan de Oscar en natuurlijk het boek van Tolstoj, dat nog niet zo lang geleden door een of andere nationale poll werd uitgeroepen als nr. 3 van een beste boek allertijden competitie.

Gelukkig werd deze bijna 7 uur durende queeste geen teleurstelling. Deze gelauwerde versie is groots in alles. De duizenden figuranten, de kostuums, de salons, balzalen, kerkinterieurs, veldslagen, brandende gebouwen, en camera-posities vanuit de hemel. De gekte van oorlog komt zodoende in beeld, tesamen met denkbeelden daarover door de protege's van het verhaal; denkbeelden die als dromen en orchestratie van beelden kracht worden bijgezet.

Hier en daar over de top, fragmentarisch en soms niet te volgen, maar tevens een onnavolgbaar stuk cinema dat nooit en te nimmer meer op deze manier gemaakt zal worden [cgi-tijdperk].

Ik zal eens beginnen aan het boek, wordt net als het zien van dit cinema-geschiedenis stuk wel eens tijd. Dikke 4*.

Ongeëvenaard stuk cinema wat qua productie neigt naar perfectie. De veldslagen worden groots in beeld gebracht met een gigantische geordende chaos van rookpluimen, kanonvuur, paarden en groepen bataljons. Het camerawerk, zwierig en dromerig, maakt het helemaal af.

Qua verhaal is het in deze film wat aan de magere kant en zoals eerder gezegd onnavolgbaar. Het boek van Tolstoy zal vast wat uitgebreider zijn, maar hier werden eigenlijk alleen de personages Natasha Rostov en Pierre Bezhukov behoorlijk uitgelicht. Interessant is wel de verhaalstem die de gedachten van iedereen ondersteunt.

Dus je krijgt als regisseur een gigantisch budget in de handen. Je moet een film maken van één van de meest geprezen boeken aller tijden. De speelduur wordt rond de zeven uur gelegd. Er moet een groot publiek bereikt worden. Het is kortom een enorme verantwoordelijkheid die je op je schouders krijgt. Wat doe je dan? Ik moet even denken aan het argument dat de fans van Avatar vaak geven voor het feit dat die film zo conventioneel is gefilmd en zo'n cliché verhaal heeft. Dat zou namelijk zijn omdat je met zo'n budget geen risico's kan nemen. Op zich geen onredelijk argument (al maakt het de film niet beter). Sergei Bondarchuk zet James Cameron met zijn verfilming van War and Peace enigzins voor lul. In plaats van zich af te laten schrikken door de monsterlijke taak die voor hem lag leek Bondarchuk juist geïnspireerd te raken en besloot er filmisch echt iets totaal nieuws van te maken. Zonder 3D-gimmick uiteraard.

De feiten: het budget van War and Peace is omgerekend naar de huidige waarde van dollars $700 miljoen. Ter vergelijking: de trilogie van Lord of the Rings koste in totaliteit ongeveer $300 miljoen. In principe kon het budget van War and Peace nooit terugverdient worden (en dat gebeurde ook niet, ondanks dat de hoge bezoekersaantallen). Ook qua figuranten werd er een record aan mensen verzameld. De speelduur was dus zeven uur, al werd de film vaak in óf vier delen óf twee delen vertoond. Het boek waarop het gebaseerd was behoort tot de dikste boeken en wordt geprezen om zijn complexiteit (ik heb het niet gelezen, maar ben nu zeer benieuwd).

Wat bezielde Bondarchuk echter om de film dan op deze manier te maken. Niemand had kritiek geleverd als hij de veilige route genomen had, maar in plaats daarvan koos hij voor een compleet uniek uiterlijk. Zwevende camerabewegingen, apart kleurgebruik, onconventionele montage, bijzondere kadrering. Epische films lijken qua filmtaal veel op elkaar, maar War and Peace is uniek. Ik heb werkelijk nog nooit een film als dit gezien. Ergens herken ik Parajanov, ook ergens Tarkovsky, Eisenstein is tevens aanwezig, dus het zal wel iets Russisch zijn, maar evengoed heeft Bondarchuk zijn eigen stijl. Vooral de eerste twee uur of zo viel ik van de ene verbazing in de andere. Hoe veldslagen gevisualiseerd worden is totaal anders dan we gewend zijn. Ook het drama wordt niet simpel gebracht, maar met grote filmische middelen. Een baldans heeft de energie van een scène vol geweld. Het is inhoudelijk een vrij intellectuele film, maar dit gaat nergens ten koste van het spektakel, want de veldslagen zijn enorm meeslepend. En van dergelijke meeslepende momenten kan de film ineens vervallen in een wat abstractere scène of een kalm poëtisch moment. De film duurt dan misschien enorm lang, maar ik kan je verzekeren dat het absoluut niet traag is. De lengte wordt verantwoord doordat er zoveel te zien is. Het is zelfs eerder te kort dan te lang. De unieke stijl went na een aantal uren, maar dat gaat niet ten koste van de inspiratie.

Er zijn teveel hoogtepunten om op te noemen. Barry Lyndonfans zullen het wellicht interessant vinden dat het eerste deel hier een pistoolduel bevat dat iedere uit Kubricks film wegveegt. Een dansscène in een balroom barst van de energie, evenals een korte boerendans in een warm verlichte hut. Sterfscènes krijgen iets episch. Iedere vechtscène is indrukwekkend. Een onschuldige jongen die geëxecuteerd wordt aan een paal levert een van de krachtigste poëtische momenten op. Pierre die met zijn hoge hoed en nette pak door de slagvelden loopt creëert een komisch en bijna surrealistisch effect. Dit is gewoon het ene opvallende moment na het andere. Niet alleen episch qua schaal en spektakel, maar op ieder vlak. Als rustpunt heeft Bondarchuk besloten om Lyudmila Savelyeva te casten, wiens bijzondere gezicht even alle waanzin eromheen kan doen vergeten.

Oh, het is verre van een perfecte film, maar dat kan bijna niet anders. Een regisseur die op een dergelijke schaal met beeldtaal experimenteert komt wel eens met dingen aanzetten die niet werken. De bombastische muziek die prima past bij veldslagen had hij niet moeten inzetten tijdens enkele intieme dramascènes. Het verhaal is ietwat rommelig en soms nauwelijks te volgen. En ondanks enkele ontroerende momenten had ik het gevoel dat de emotionele betrokkenheid bij de personages veel groter kon zijn als Bondarchuk net iets meer oog had gehad voor het menselijke.

Grote kritiekpunten, maar ze sneeuwen onder bij de schaamteloze ambitie die tentoongesteld is bij deze film. Iedereen zou War and Peace eigenlijk eens moeten zijn. Het is het epos om alle andere epossen tot schaamte te brengen. Ik durf het een feit te noemen dat een project als deze nooit meer van de grond gebracht zal worden.
4*

War and Peace stond al lang om mijn to see lijst, maar voor een film met zo’n immense tijdsduur moet je ten eerste tijd vrij maken en ten tweede eens goed voor gaan zitten. Als filmliefhebber is dat voor mij gelukkig niet zo’n probleem en daarnaast bleek het erg goed te zijn.

Bondarchuk had dan misschien een groot budget ter beschikking, maar hij maakte er wel goed gebruik van. De tijdsduur mag dan indrukwekkend zijn, maar dat zijn de buiten scènes ook. Vooral de veldslagen en gevechten zien er ontzettend goed uit. Het is episch, enorm boeiend en het camerawerk is soms ronduit fantastisch.

Tussen de veldslagen door valt er ook genoeg te beleven, al zitten er ook wel mindere momenten in. Het drama werkt vaak niet, omdat er te toneelachtig wordt geacteerd en ook hier de aanpak nogal bombastisch is. Het bombastische is aan de ene kant de grote kracht van alles en aan de andere kant ook de zwakte.

Dat neemt niet weg dat er meer dan genoeg te genieten valt, omdat de aanpak van Bondarchuk bijzonder origineel is en hij de film bijna ten allen tijde boeiend weet te houden, zelf op de momenten dat het allemaal wat minder goed is.

Het was een boeiend spektakel om te aanschouwen en een zeer bijzondere klassieker, die niet alleen opvalt door de tijdsduur, maar inhoudelijk veel bijzonders te bieden heeft. Een aanrader voor elke filmliefhebber, als je er tenminste tijd voor kunt en wilt vrijmaken.

4,0*

Deze film waarvan ik elke week een deel bekeken heb moet het voor mij vooral hebben van de veldslagen en de grote brand in Moskou. Zeer knap allemaal en dat zonder special effects mag ik aannemen. Deze film moet voor Russische begrippen wel een kapitaal gekost hebben lijkt me zo. Op visueel vlak is deze film trouwens dik in orde en op het nogal saaie tweede deel na wist deze film mij verder ook genoeg te boeien. Dat moest ook wel, anders zou ik denk ik niet het geduld hebben kunnen opbrengen deze maar liefst 400 minuten durende film helemaal af te kijken. Daarom denk ik dat het gemiddelde van 3.80* voor deze film ook enigszins geflatteerd is, er van uitgaande dat filmkijkers die voortijdig er de brui aan geven hun stem achterwege laten.

4,0*

Naar aanleiding van mijn eerste bezoek aan Rusland vorig jaar, dat heel goed beviel, ben ik me wat meer beginnen verdiepen in de taal, cultuur en geschiedenis van dit unieke land. Toevallig had ik het boek Oorlog & Vrede nog staan in mijn boekenkast, jaren geleden opgepikt voor een prikje wegens de overbekende titel en auteur, maar nooit verder geraakt dan een paar tientallen pagina's door de schrijfstijl en veelheid aan personages. Dit jaar, met wat meer tijd om handen door voor de hand liggende redenen, dan maar eens mijn tanden erin gezet en het volledige epos over de loop van een half jaar uitgelezen. Toen ik te weten kwam dat er een Russische megafilm/miniserie-verfilming van bestond, moest ik deze dan ook wel gaan bekijken.

Vooreerst moet ik zeggen dat wat kennis van de geschiedenis in kwestie en/of het lezen van het boek op voorhand zeker aangewezen is. Ik kan mij voorstellen dat dit verhaal voor de volledige leek anders moeilijk, zo niet bij vlagen onmogelijk, te volgen is. Zelfs met een speelduur van bijna zeven uur voelt het nog alsof je maar een "korte", eerder fragmentarische samenvatting van het verhaal voorgeschoteld krijgt.

Dit komt vooral doordat er weinig tot geen context wordt gegeven bij de gebeurtenissen die hier plaatsvinden. Napoleon en de Fransen vechten tegen de Tsaar en de Russen en dat leidt af en toe tot veldslagen en plundering, daar blijft het dan wel bij. Zij die meer omkadering of uitleg hadden gewenst (zoals Tolstoj wel geeft in het boek) over het hoe en waarom van dit alles, zullen op hun honger blijven zitten bij deze verfilming. Ook individuele scènes (zoals bijv. de soldaten die zich ineens massaal naakt in het water storten om zich te verfrissen) komen plots voorbij, zonder enige duiding, waardoor deze film meer dan eens als een aaneenschakeling van losse scènes voelt eerder dan een coherent verhaal.

Met betrekking tot wat er dan wél aan bod komt in de film, blijft Bondarchuk (regisseur en speler van het hoofdpersonage Pierre) grotendeels hondstrouw aan het boek, op het levenloze af. Gebeurtenissen, dialogen, en zelfs gedachten van de personages worden zowat letter voor letter gereproduceerd. De gulden regel "show, don't tell" wordt hier geregeld met de voeten getreden door het veelvuldig gebruik aan voice-over waarbij de gedachten en gevoelens van de personages op een dienblaadje worden gepresenteerd. Dit werkt in een boek, maar veel minder in een film, waar het stijf en gekunsteld overkomt. Ik had dan ook liever gezien dat de regisseur wat was afgeweken van de strikte vorm van het boek en meer subtiel door middel van dialogen, suggestie en mimiek van de acteurs zijn boodschap had proberen over te brengen.

Daarnaast heb ik ook mijn twijfels bij sommige castingkeuzes. Ik las dat Bondarchuk deze gelegenheid wou aangrijpen om iets oudere acteurs uit de Russische cinema opnieuw hun moment in de spotlight te geven, maar dat leidt voor mij tot een reeks miscasts. Zo spelen Bondarchuk en Tikhonov (respectievelijk 45 en 37 bij het uitkomen van deze film) Pierre en Andrej, personages die waarschijnlijk in het begin/midden van hun twintiger jaren zijn in het begin van het boek. Als ze dan beiden verliefd worden op tienermeisje Natasja in deel één, is dat op zijn minst een beetje creepy te noemen. Idem voor de actrice die Hélène speelt, die te oud is en (bot gezegd) niet knap genoeg voor dat personage, in het boek een jongvolwassen verleidster die alle hoofden doet draaien met haar schoonheid. Ook Nikolaj en Marja, wiens rollen hier fel gereduceerd zijn t.o.v. het boek, komen niet echt uit de verf. Andere acteurs, als Koetoezov, Anatole Koeragin en de vader van Andrej, waren dan wel weer helemaal geknipt voor hun rol.

Ik geef hierboven vooral kritiek. Wat maakt deze verfilming dan wel het kijken waard? Louter de waanzinnige schaal van het hele gebeuren. Bondarchuk leed naar verluidt twee hartaanvallen bij het maken van deze film, en dat is niet onbegrijpelijk als je ziet wat voor titanische productie dit was. Dit heeft veel geld gekost, en dat is er aan te zien, met opvallende sets, kostuums, duizenden figuranten, en kwalitatief hoogstaand camerawerk. Dit was o.a. één van de eerste films waarbij camera's werden gemonteerd op honderden meters lange lijnen om vervolgens met halsbrekende snelheid over het landschap heen te zoeven, en dat levert cinema op om van te smullen.

De veldslagen in deel 1 en 3 zijn imposant gefilmd, met wijde shots van troepen zo ver het oog kan zien die elkaar te lijf gaan met kanonnen, paarden en bajonetten. Een filmliefhebber die zich beseft dat dit zonder computereffecten in elkaar gestoken is, kan niet anders dan het schouwspel met open mond aan te zien. De oorlog wordt in beeld gebracht als één grote chaos waarbij Russen en Fransen amper van elkaar te onderscheiden zijn, maar dat is dan weer eerder in lijn met Tolstojs filosofie dat oorlog een rommelboel is waarbij keizers en generaals slechts de illusie van controle over hun manschappen hebben. De beelden van de adellijke bals in deel 2 of van Moskou dat in brand staat en geplunderd wordt in deel 4 zijn evenzeer spectaculair op hun eigen manier.

Toch ben ik uiteindelijk wat teleurgesteld in deze verfilming. Dat komt vooral doordat ik me te weinig kon inleven in de personages, doordat die nooit de kans krijgen om boven hun strakke keurslijf van boekpersonage uit te stijgen. Er wordt bij vlagen ook nogal melodramatisch geacteerd, op het komische af. Dit ontbreken van een sterk persoonlijk menselijk aspect zorgt ervoor dat ik het waarschijnlijk helaas bij één kijkbeurt van dit filmepos zal houden.

Globaal gezien kom ik op een 3,5*... Visueel is de film absoluut prachtig en Bondarchuk, die eigenlijk van stiel een acteur was, haalde alles uit de kast om Ruslands grootste literaire werk zo prestigieus mogelijk uit te werken. Of het nu de weelderige balzalen zijn, de grootschalige veldslagen of de wilde natuur, de beelden blijven meer dan eens hangen als fata morgana's. Waar het soms minder goed zit zijn de tijdssprongen die de film onaangekondigd maakt en de overdaad aan personages die niet altijd een volwaardige rol krijgen toebedeeld in het verhaal. Dat, en de nogal literaire voice-over en dialoog, maakten het niet altijd makkelijk om te volgen. Uit het langdradige tweede deel kon wel een uur geschrapt worden. Maar als verfilming vind ik deze meer geslaagd dan de Amerikaanse film uit de jaren 50 (3*). De Russische identiteit en het vigoureuze nationale bewustzijn dat het tsaristische Rusland typeerde vond ik onmisbaar.

Monumentale verfilming van de klassieke roman doet niet alles goed, maar wel veel. Afwisseling tussen de balzaal en de slagvelden werkte prima, en de lijst met belangrijke personages is teruggebracht tot een overzichtelijk aantal. Eigenlijk zijn er maar drie protagonisten: Pierre, Andrei en Natasha, die ook de nodige scenes delen, dus een namenlijst zoals bij het boek had ik niet nodig. De uitgebreide scenes van de slagvelden maken veel indruk en daar staat de productie dan ook vooral om bekend. In dat opzicht is het derde deel wel het meest indrukwekkend. Maar ook van deel 1 en 2 heb ik genoten, saai vond ik het geen moment. Deel 4 is dan qua toon wat anders, en hier lijkt Bondarchuk ook iets meer in de Sovjet-propaganda modus te zitten, maar ook in dit deel valt genoeg te beleven.

Toch wel licht opvallend dat van de grote Russische romans (in de categorie Oorlog en Vrede, Misdaad en Straf, Anna Karenina, Oblomov, Dode Zielen, De Idioot) zo weinig bekende geslaagde verfilmingen zijn, alleen Hakuchi (Film, 1951) en deze Oorlog en Vrede voor zover ik weet. Andere verfilmingen zijn ofwel obscuur ofwel bestempeld als mislukt.

111 grootse en obscure meesterwerken

Ik heb me voorgenomen mijn 111 favoriete films te herzien. De volgorde is random.

#37 – War and Peace

Ik had War and Peace om twee redenen op de shortlist voor mijn 111 favoriete films gezet. Enerzijds als stok achter de deur om hem eindelijk eens te herzien, anderzijds omdat ik oprecht hoopte dat hij uiteindelijk in de lijst zou belanden.

Ik had de film één keer eerder gezien, in de bioscoop. Een voorstelling die vrijwel een hele dag in beslag nam en die toen diepe indruk maakte. Daar hoopte ik opnieuw op. Maar Russische cinema heeft voor mij ook altijd iets moeilijks. Ritme, tempo en taal zijn allemaal net anders dan ik gewend ben. Dat maakt het uitdagend, maar tegelijkertijd juist verrijkend.

De film opent met een camera die langzaam opstijgt en zich losmaakt van het vredige Russische landschap. Daarna belanden we op een avond van de Moskouse adel die bijna iets weg heeft van een wassenbeeldenmuseum. Ingetogen omgangsvormen, statige composities en beheerste camerabewegingen, terwijl de voor- en tegenstanders van Napoleon en de oorlog hun standpunten uitwisselen.

Het volgende feest is het totale tegenovergestelde: bezwete gezichten, drankgelag, chaos, dynamisch camerawerk en zelfs een drinkende bruine beer.

De toon is gezet. War and Peace is op vrijwel ieder niveau een film van tegenstellingen.

Op beide feesten ontmoeten we Pierre, misschien wel de hoofdpersoon van het verhaal. Alleen gedraagt hij zich zelden als een traditionele protagonist. Pierre kijkt. Pierre twijfelt. Hij laat zich meeslepen, neemt voortdurend verkeerde beslissingen en lijkt soms eerder toeschouwer en lijdend voorwerp dan de held van zijn eigen leven.

Na ruim een uur verplaatst de camera zich richting het slagveld. De opbouw is fantastisch en wat volgt is het soort oorlogsspektakel waarvoor War and Peace beroemd is geworden. Maar het zijn juist Tolstojs bespiegelingen over het soldatenbestaan die deze scènes zo krachtig maken. Tegenover de haast versteende schoonheid van de Moskouse adel staat de totale willekeur van de oorlog.

Een van de vreemdste en mooiste beelden komt aan het einde van het eerste deel. Terwijl de veldslag verloren gaat, rennen steeds meer paarden zonder berijders over het slagveld. Een even eenvoudig als huiveringwekkend beeld van een leger dat uiteenvalt.

En de film barst van zulke momenten.

Natuurlijk zijn er de gigantische oorlogsscènes, met duizenden figuranten in kostuum, paarden, geweren, rook en explosies, gefilmd vanuit de lucht en vanaf de grond. Maar dan is er in het tweede deel ineens die schitterende balscène, vol spiegels, onscherpte en bijna tastbare sfeer. Of die scène met de boom. De natuur staat voortdurend tegenover de menselijke beslommeringen: onverstoorbaar, cyclisch en tijdloos. Niet voor niets zien we lente, zomer, herfst en winter meerdere keren voorbijtrekken.

Ik ken nauwelijks een film die natuurlijk licht mooier gebruikt. Ochtendmist, laagstaande zon, kaarslicht, sneeuw, rook. Zelfs Barry Lyndon heeft het nakijken.

Het tweede deel draait grotendeels om het volwassen worden van Natasha. Inhoudelijk vond ik dat aanvankelijk misschien wat minder interessant, maar visueel en qua sfeer is het mogelijk het mooiste deel van de hele film. Sommige scènes zijn simpelweg betoverend. Uiteindelijk valt dit verhaal goed op zijn plek. Het leven bestaat misschien wel meer uit kleine innerlijke emoties dan uit grote gebeurtenissen.

In het derde deel valt de oorlog definitief Rusland binnen. Van balzalen en dorpspleinen tot slagvelden: overal begint de chaos binnen te dringen. Alleen bij de adel blijft uiterlijk alles beheerst, al is de angst inmiddels voelbaar.

En dan de slag bij Borodino…

De voorbereidingen alleen al zijn verbijsterend. Duizenden figuranten verspreid over een gebied dat zich kilometers lijkt uit te strekken. Vervolgens krijgen we geen overzichtelijke militaire actiescène, maar een bijna poëtische verbeelding van oorlog: rook, vuur, explosies, dood, verderf, massascènes, angst, woede en volledig losgeslagen mannen.

Ook na ruim zestig jaar ken ik geen film die de waanzin van oorlog zo groots, meeslepend en tegelijkertijd zo waarachtig heeft verbeeld.

Alleen dit derde deel zou al voldoende zijn om War and Peace een plek tussen mijn 111 grootse en obscure meesterwerken te geven. En dan moet het bijna even indrukwekkende vierde deel nog komen.

Moskou wordt verlaten. Napoleon neemt een stad in die vol staat met paleizen en schatten, maar waar nauwelijks nog mensen zijn. Een surrealistische overwinning op een verlaten stad, met geen eer als prijs, maar enkel kille stenen en kunst die zich niet laat meenemen.

En dan de brand van Moskou.

Ik heb er bijna geen woorden voor. Het voelt als een inferno. Ook filmisch is het van het allerhoogste niveau: technisch verbluffend, visueel overweldigend en tegelijkertijd vol poëtische kracht. Het is werkelijk bizar dat dit ooit zo is gemaakt.

Maar onder al dat spektakel zit iets veel eenvoudigers.

Mensen willen betekenis geven aan geschiedenis. Generaals denken dat ze haar sturen. Aristocraten discussiëren erover. Soldaten proberen haar te overleven. Pierre probeert haar te begrijpen. Maar ondertussen trekken de seizoenen voorbij, groeien bomen, worden mensen verliefd, raken ze elkaar kwijt en vinden ze elkaar soms weer terug.

Pierre kijkt ernaar, begrijpt het vaak maar half en laat het gebeuren.

War and Peace is in de meest letterlijke betekenis van het woord waarschijnlijk een van de grootste meesterwerken die ooit zijn gemaakt. De schaal is nauwelijks te bevatten. Dat een film van deze omvang, schoonheid en ambitie tegenwoordig relatief obscuur is, is bijna schandalig.

En misschien is het mooiste uiteindelijk nog wel de boodschap die na zeven uur vol oorlog en vrede, liefde en dood, schoonheid en vernietiging overblijft:

Wij zijn niet gemaakt voor oorlog. We zijn gemaakt voor vrede, voor liefde en om van het leven te genieten.

Na zeven uur vol tegenstellingen heeft War and Peace me daarvan meer dan overtuigd.

Gaat dat zien.

Alle zeven uur.

5*