Roger & Me (1989)

Heel jammer, het was namelijk zeer de moeite waard.

Moore was toen nog veel bitterder als in tijden van Bowling for Columbine, waarschijnlijk omdat dit onderwerp hem persoonlijk meer raakt. Hij maakt gedurende de hele film ook een veel minder vriendelijke indruk dan in zijn latere films, en doet soms ronduit vervelend tegen de mensen.

Ondanks het feit dat hij het er soms wel héél erg dik bovenoplegt (zoals bevoorbeeld de beelden van een zwart gezin dat uit hun huis wordt gezet terwijl Smith zijn kersttoespraak houdt), maakt Moore er toch nog een uitzonderlijk boeiende docu van.

4 sterren

Mislukte poging tot een documentaire, waarin Moore verzuimt de gehele problematiek (van goedkope banen over de grens) aan te kaarten, maar zich in plaats daarvan richt op 1 bedrijf en zelfs 1 persoon. Terwijl Moore eigenlijk politiek bedrijft, heeft hij slechts oog voor één beleidsbeslissing van één, daarvoor aangestelde, manager.

Dat dat gedaan wordt met de theatrale manier waarop Moore al zijn 'documentaires' maakt is al niet meer verbazend, maar daarom niet minder teleurstellend (integer is dan ook wel het laatste woord waar ik aan denk bij Moore). Bovendien lijkt Moore zijn scherpe commentaren en interviewtechniek van later hier nog niet onder de knie te hebben: dat levert veel zure en eenzijdige observaties achteraf in de voice-over kamer op.

Nee, Moore neemt veel te veel vrijheden, haalt zaken uit context, blaast op waar hij wil, en verzwijgt wat hem niet uitkomt. Maar bovenal, zoals ik in het begin meldde, pakt Moore zijn onderwerp helemaal verkeerd aan. Daar kunnen een paar aardige observaties uiteindelijk niet tegenop.

1,5*.

Twintig jaar na dato, is deze docu weer helemaal actueel geworden. Zeker nu het eruit ziet dat General Motors failliet zal gaan dit jaar en dus indirect voor nog meer problemen gaat zorgen in Flint. De stad kende overigens rond 1960 bijna 200.000 inwoners, nu zijn er daarvan iets meer dan 100.000 inwoners over. Het is duidelijk hoe afhankelijk Flint is van GM. Nog wat andere cijfers dan: de aandelenkoers (toch wel een betrouwbare indicator dat de gezondheid van een bedrijf aangeeft) lag de gehele jaren '80 rond de 40 dollar en is gaan pieken in het jaar 2000 om en nabij de 100 dollar. Op het moment van schrijven heeft het aandeel een koers van 1,78 dollar. De cijfers spreken voor zich me dunkt.

Okee, dan de docu zelf. Die is afkomstig van Michael Moore! Dus enige slagen om de arm qua betrouwbaarheid kunnen wel gemaakt worden en uiteraard worden al dan niet met suggestieve montage dingen uitvergroot. Toch zag ik wel de kern van de docu dat GM al vanaf de jaren '80 hard aan het falen was en dat daarmee ook een complete stad meegenomen wordt in die neergang. Jammer was dat er niet duidelijk ingegaan werd op de oorzaken van de problemen, maar het is ook niet aan Michael Moore om aan Roger Smith uit te leggen dat hun producten niet deugen (energieslurpend, duur in aanschaf en niet meer bij de huidige tijd passend) en dat de Japanners qua productieprocessen hen ver voorbijgestreefd zijn.

Des te meer werd er wel gefocussed op de verschillende oplossingen die de inwoners van Flint hebben om alsnog de eindjes aan elkaar te knopen. Dat levert hilarische beelden op, die mij vele malen nee deden schudden met die konijnboerderij als toppunt . Ook die zweverige kleurtjesmevrouw en die belachelijke toerismepromoot-acties geven te denken. Dit zijn geen normale oplossingen, waarmee je het gaat redden. Het meest sneue is dat de mensen van GM zelf ook geen duidelijke oplossingen hebben hoe zij de problemen te lijf willen gaan. Vrij laconiek worden complete fabrieken gesloten, terwijl een reorganisatie ipv arbeid verplaatsen naar Mexico veelal beter en meer gewenst is, zeker voor de inwoners van Flint. Ik vrees dat het momenteel niet veel anders zou gaan bij General Motors en dat de enige oplossing een faillissement gaat zijn.

Tegenvaller.

Al is het debuut van Moore geenszins slecht.

Het probleem zit hem vooral in het feit dat Moore alle problematiek ophangt aan één persoon. Een gegeven waar hij in latere docu's beter mee wegkomt, maar hier niet.

De context en Moore zijn natuurlijk nooit vriendjes geworden, maar dit mist net niveau van Columbine en The Awful Truth-niemandalletjes.

Dieptepunt is dat wanneer Moore eindelijk Roger tegen het lijf loopt, hij de verkeerde vraag stelt, waarop Roger twee keer hetzelfde antwoord geeft.

Toch bevat e.e.a. genoeg stof tot nadenken en kijkt het geheel makkelijk weg. Ondanks de vragen over Moore's ingeslagen pad, die tijdens het kijken vanzelf bij de kijker naar boven komen.

Redelijk.

Goeie documentaire waarin Michael Moore de problemen aan de kaak stelt als General Motors fabrieken sluit in zijn woonplaats. Dit debuut van Michael Moore blijft dicht bij huis en is daarom wellicht iets minder boeiend dan zijn volgende films. Zeker wel vermakelijk en een aantal prima scenes waar de cynische humor vanaf druipt (vooral de oplossingen tegen de werkeloosheid).

Toen Michael Moore in 1989 “Roger & Me” maakte, was hij nog een onbekende in de filmwereld. De titel verwijst naar Michaels pogingen om in gesprek te gaan met Roger B. Smith, die sinds 1981 voorzitter is General Motors. Aanleiding voor het gesprek is het besluit van General Motors om fabrieken in Flint te sluiten, waardoor zo’n 30.000 mensen op straat komen te staan. Flint is Moores geboortestad en zijn familiegeschiedenis is nauw verbonden met General Motors: al generaties lang werkt de familie Moore in dienst van General Motors. Zijn grootvader nam zelfs deel aan een ‘sit-down-strike’ in 1936 waarmee de vakbond een verbetering van de werkomstandigheden afdwong. Het is dus vanaf het begin duidelijk dat Moore direct betrokken is bij het onderwerp.

“Roger & Me” begint met een korte geschiedenisles, waarin Moore het ideaalbeeld van General Motors schept zoals dat via de media in de jaren ’50 via de televisie werd afgeschilderd. De tenenkrommende commercials met Pat Boone en Dinah Shore en de beelden van een behoorlijk grote GM-parade uit die tijd gebruikt Moore niet alleen voor een ontegenzeggelijk aanwezige luchtige toon, maar hij schetst hiermee ook het contrast met de erbarmelijke realiteit van de late jaren ’80. Moore spreekt met talloze bewoners van Flint en toont daarmee de sociale tweedeling binnen die stad die typerend is voor de VS. Interviews met mensen die ten einde raad zijn, met een vrouw die illegaal konijnen fokt en slacht – in de film zien we hoe ze één van haar konijnen doodknuppelt en vilt – om te overleven, maar ook een dag uit het leven van een deurwaarder die vertelt dat hij verschillende van zijn vrienden uit huis heeft moeten zetten omdat ze de huur niet meer konden betalen en die mensen op de dag voor Kerstmis op straat zet. Michael Moore wisselt deze ontmoetingen af met gesprekken met welgestelden als Pat Boone, Anita Bryant en de misselijkmakende Bob Eubanks. Het blikseminterview met Miss Michigan Kaye Lani Rae Rafko is daarentegen weer hilarisch, maar krijgt ook een bitterzoete nasmaak.

Wanneer Moore tevergeefs naar Roger zoekt in het clubhuis bij de golfbaan, raakt hij in gesprek met een paar rijke dames van middelbare leeftijd. Die vertellen doodleuk dat Flint ‘een prachtige stad’ is en wekken de suggestie dat al die ontslagen GM-werknemers zo weer een baan zouden vinden, als ze niet zo lui zouden zijn. Waarop ze nog een balletje slaan en rustig richting de green lopen. Dat contrast tussen arm en rijk is zo scherp, dat je er soms onvermijdelijk om moet lachen. Helaas is dit de dagelijkse realiteit in Flint en ééntje die anno 2017 nog steeds kenmerkend is voor grote delen van de VS, waar de gewone werkende Amerikaan lijdzaam moet toezien hoe de fabrieksbazen hardwerkende Amerikanen op straat zet om vervolgens een nieuwe fabriek in Midden-Amerika te openen en de eigen zakken met nog meer miljoenen te vullen. Het is de verdienste van Michael Moore dat hij dat schrijnende contrast juist weet te versterken door zijn commentaar te doorspekken met ironische observaties en door uiterst efficiënt gebruik te maken van archiefmateriaal. Dit is Michael Moore toen hij nog gewoon een oprecht bezorgde burger kon zijn en daarmee is dit de beste manier om kennis te maken met zijn indrukwekkende filmoeuvre.

Fijn om deze oude Moore ook eens gezien te hebben.

Wie bekend is met zijn post-Columbine werk, zal zien dat Moore's methodiek misschien geraffineerder is geworden, maar niet fundamenteel veranderd is sinds Roger & Me. Moore's persoon en hoe hij zaken aanpakt zijn aanleiding voor (vaak absoluut terechte) kritiek, maar ik kan moeilijk een hekel aan hem hebben. Ik houd niet van zwart-wit denken en simplificatie, maar soms kan het nuttig zijn je gewoon op een aspect te concentreren. Het onder de aandacht brengen van iets schrijnends door een groteske uitvergroting? Misschien. Maar is dat daarom onwenselijk?

Wie zoekt naar nuance zit hier verkeerd. Flint gaat naar de tering (en mijn god wat gaat het naar de tering, en nog steeds), and then some, en General Motors is onlosmakelijk verbonden met het in gang zetten van dat verval. En losstaand van of ze die fabrieken dan open hadden moeten houden ten koste van het rendement van de aandelen en de competitiveness van het bedrijf, is het interessant om een blik te krijgen in wat het verlies van 30.000 banen met een gemeenschap doet, en zelf even na te denken over hoe je hierin staat en wat je/we zouden moeten doen in zo'n geval.

Ik vind wat die lobbyist van GM zegt namelijk niet onredelijk klinken; een bedrijf ís geen liefdadigheidsinstelling en soms moeten er moeilijke keuzes worden gemaakt met oog op de toekomst. Ik stel ook wel eens mensen teleur namens het bedrijf waar ik voor werk. Maar wat we zien gebeuren met dit stadje en haar inwoners is erg hard. Uiteraard is Moore een bedreven propagandist, maar we weten uit het nieuws dat Moore's Flint niet alleen een staaltje propaganda is: het is echt een droef voorbeeld van de keerzijde van kapitalisme voor een voormalig bloeiende industriestad, waarvan besloten is dat het 'no longer economically viable' is om er fabrieken open te houden.

Op zijn minst, schud Moore me met zijn docu's weer even wakker, en nodigt hij uit om verder op onderzoek uit te gaan, of scherp te zijn voor bepaalde zaken. Subtiel is het geen moment, maar nodig is het wat mij betreft zeker.

4*