The Tragedy of Othello: The Moor of Venice (1951)

Ik heb in principe vrij weinig met Shakespeare, en heb verder ook nooit het verhaal van Othello gehoord of gelezen, kende het alleen van naam. En nu nog steeds spreekt het verhaal me niet zo ontzettend aan, maar Welles heeft het in mijn ogen wel erg goed in beeld gebracht. moest ook erg aan Eisenstein denken. Met name het gebruik van licht en schaduwen. En dat is zeker iets positiefs. Naar mate de film vorderde begon ik hem steeds beter te vinden en zeker het slot was geweldig.

Ook een uitstekende cast, moet eerlijk zeggen dat ik nog nooit van welke acteur dan ook heb gehoord. Op Orson Welles na natuurlijk, want naast een geweldige regisseur was het ook een buitengewoon goede acteur.

4*

De Docu: Filming Othello van Orson Welles staat overigens in zijn geheel op Youtube

YouTube - Filming Othello - Orson Welles 1/10

Oh, hemeltje lief nee. Dit vond ik echt verschrikkelijk. Ben er ook meteen achter dat Shakespeare helemaal niets voor mij is. De film zelf vond ik ook niet al te best, de make-up van Welles was afgrijselijk (hij moest een Moor voorstellen, maar hij leek meer op Rachel Hazes).

Woorden schieten tekort. Het is dat Welles zo'n geweldige acteur/regisseur is, want ik vergeef hem deze misstap. Maar het was niet best.

Ook na het zien van The Tragedy of Othello: The Moor of Venice blijf ik er bij dat Orson Welles de enige regisseur is die Shakespeare naar het doek kan toveren. Voorwaarde daarbij is wel dat hij er ook een behoorlijke dosis 'Welles' tegenaan gooit en dat is bij deze film minder het geval. Het visueel perfecte en imposante MacBeth springt vanwege de scriptveranderingen veel handiger om met de zware dialogen van Shakespeare dan deze. Bij Othello had ik het gevoel alsof Welles meer moeite had met Shakespeare en het is duidelijk dat hij een deel van z'n contrastijke Hollywoodsnufjes overboord gooit. Dat is jammer. De film weet minstens te fascineren maar voelt (vooral door een nogal slechte audio-track) wat amateuristischer aan. Degelijke verfilming maar Welles heeft ze beter gemaakt.

Knap werk van Orson Welles. Maar het is te duidelijk te zien dat de beste man een budget van niets tot zijn beschikking had. Slecht ingesproken en af en toe erg rommelig. In Citizen Kane van 10 jaar eerder of The Trial van 10 jaar later komt zijn talent stukken beter tot zijn recht.

Daarbij komt nog dat ik niet zo'n liefhebber van Shakespeare ben. Van de verfilmingen in ieder geval. Ik stoorde me mateloos aan het theatrale acteerwerk en de oubollige dialoog. Het lijkt me ook dat deze film is gemaakt voor mensen die het verhaal van Othello al kennen. Het verhaal wordt echt van de hak op de tak in beeld gebracht en is voor een leek totaal niet duidelijk.

Dit trok ik erg slecht. Jammer dat dit project van Welles mislukt is.

1.5*

Oh beware, my lord, of jealousy. It is the green-eyed monster which doth mock the meat it feeds on

Orson Welles en William Shakespeare. De ene is een legendarische regisseur/acteur en de andere is een al even legendarische schrijver. Het is dan ook een genot dat Welles indertijd een aantal pogingen heeft ondernomen om het werk van Shakespeare naar het grote scherm te brengen. Macbeth was een al erg verdienstelijke film, maar het verhaal van Othello ligt me nog net iets meer. Cinema Zuid doet in februari een reeks waarin de 3 Shakespeare verfilmingen (Macbeth, deze en Chimes at Midnight) op het grote scherm te zien zijn en die kans laat ik natuurlijk niet liggen.

Al was het wel jammer dat de print van een vrij povere kwaliteit was. Wat op zich vreemd is eigenlijk, want de versies die op het internet zijn te vinden zijn wel erg degelijk qua kwaliteit. Het leek wel alsof het een oude 35mm versie was aangezien er van die typische tweetalige ondertitels aanwezig waren. De print bevatte tamelijk wat ruis en halverwege de film bibbert het beeld op en neer voor ettelijke minuten. Ook qua audio niet altijd het niveau dat je zou verwachten en ik was dan ook blij dat er ondertiteling aanwezig was, al is het maar omdat Welles hier (gelukkig) het oude Engels van Shakespeare gebruikt. De versie die ik heb gekeken was die van Beatrice Welles, dochter van, en dat blijkt ook de enige te zijn die vandaag de dag nog legaal te vinden is. Beatrice weigert om de andere versies uit te brengen (wat haar volgens velen, inclusief ik, toch wel wat een geldwolf maakt omdat ze enkel geld krijgt voor de gerestaureerde versie en niet voor de andere) en dat is toch zonde. Naar het schijnt zouden er in totaal zo'n 5 versies bestaan, maar ik heb er maar 3 gevonden. Ik was echter wel geïntegreerd door het feit dat Beatrice Welles pertinent weigert om een andere versie te laten uitbrengen waarop ik wat ben beginnen zoeken naar de verschillen.

Gaandeweg stootte ik op de Laserdisc versie die volledig op Youtube te vinden is. Volgens een aantal mensen is de gerestaureerde versie een aanfluiting omdat Beatrice vanuit een inferieure print zou zijn vertrokken en de grootste verandering die ze zou hebben aangebracht, zou het heropnemen van het audiospoor zijn. In de originele versie (al is de Laserdisc niet de originele versie doordat er ook nog een Franse VHS bestaat van de Cannes premiere, die een aantal andere camera angles zou gebruiken. Deze versie is echter out of print en is alleen maar ergens in de jaren '80 op de BBC vertoond) werd er gebruik gemaakt van 1 audiospoor waardoor de dialoog niet altijd even goed te verstaan was. Daarbovenop waren er ook wat problemen met het synchroon lopen van audio en beeld doordat Welles een groot deel van de dialogen later heeft laten dubben doordat hij soms bij ten tijde van opnemen geen opnameapparatuur bij zich had. Ik heb vandaag de Laserdisc en de gerestaureerde versie tegelijkertijd naast elkaar afgespeeld voor zo'n halfuur (iets langer en ik begon scheel te kijken vermoed ik) en ik begrijp niet waar de fuzz om is. De audio in de nieuwe versie is een stuk verstaanbaarder en het enige dat je Beatrice kunt aanrekenen is het feit dat ze wat heeft liggen spelen met de lengte van sommige shots om ervoor te zorgen dat de audio overeenstemt met de lippen.

Volgens de zoon van Angelo Francesco Lavagnino, de componist van Othello, staat de heropgenomen soundtrack in schril contrast met het oorspronkelijke werk van zijn vader. Toegegeven, een beetje meer opzoekwerk van de restaurateurs had hen in ieder geval werk kunnen besparen, want blijkbaar had zoonlief een volledige kopie van de originele score ter zijner beschikking. Beatrice en co hebben echter geprobeerd om aan de hand van het oude audiospoor een nieuwe versie te fabriceren. Doordat ze dit op het gehoor deden zouden er verschillende fouten zijn ingeslopen. Zo zou Lavagnino 40 mandolines hebben gebruikt terwijl het er in de nieuwe versie maar 3 à 4 zijn. Ik heb bijlange na geen geoefend oor en het is mij eerlijk gezegd ook niet opgevallen.

Soit, dat neemt niet weg dat ik hier ontzettend van heb genoten. De openingsscène met de begrafenis van Desdemona en Othello hypnotiseert en straalt een ongekende klasse uit. Wat volgt is een film die nergens verveelt, die zelfs af en toe heerlijk claustrofobisch aanvoelt (de scène waar Iago door de houten vloer Roderigo neersteekt!) en werkelijk voorbij vliegt. Welles had zoals gewoonlijk weer de nodige problemen, maar de manier waarop hij met deze beperkingen omgaat getuigt van een uniek regisseur. Zo filmt Welles een dialoog waar de ene acteur in Marokko staat en de andere in Venetië en toch slaagt hij er in om met een aantal snelle cuts dat euvel te verbergen en de dialoog tegelijkertijd naar een hoger tempo te tillen. Welles is als regisseur natuurlijk fantastisch, maar hij lijkt ook geboren te zijn om de hoofdrol in een Shakespeare verfilming te spelen. Zijn uitstraling is op zijn minst imposant te noemen en de samenwerking met Micheál MacLiammóir als Iago is fenomenaal. Die weet overduidelijk zijn mannetje te staan naast Welles, iets wat niet velen is gegund, en is heerlijk om naar te kijken. Suzanne Cloutier is trouwens ook een aanrader als de mooie Desdemona.

Er zijn veel mensen die zweren bij de Laserdisc versie en dat is hun volste recht, maar in mijn ogen heeft Beatrice het werk van haar vader eer aangedaan. Othello is dan ook een film die ik tot het allerbeste van Welles reken (een regisseur die bij mij nog niets lager dan 4* heeft gescoord) en het is veruit de beste Shakespeare verfilming die ik al heb mogen aanschouwen. Ergens eind februari is Chimes at Midnight aan de beurt, ik kan niet wachten.

4.5*

Kan me niet herinneren ooit iets van Shakespeare te hebben gelezen, maar dank zij het filmmedium blijft ge toch niet totaal onwetend en ervaar ik dat die stukken volsteken met personages die menselijke gedragingen, meestal gebreken en tekortkomingen, uitbeelden, zoals in deze Othello, waar afgunst, haat, leugen, zelfs vooringenomenheid en de kunst vertwijfeling te zaaien tot drama leiden.

Met de teksten is het natuurlijk wennen, maar mits de nodig aandacht stelt ge toch sterk verwoorde passages vast. Knap eigenlijk.

Anderzijds, filmisch zit het goed, met de zwart-witte contrasten en sterke contouren en ook de overtuigende vertolking van Orson Welles.

Ook de man die Iago speelt is uitstekend. Een mij onbekend acteur (Michéal MacLiammoir) maar naar verluidt een destijds gevierd theaterspeler en verteller.

Cinematografisch en qua soundtrack zijn tijd ver vooruit. Het verstikkende klimaat van toenemende verdachtmakingen en jaloezie die zich een weg naar binnen vreet: Orson Welles legt het vast in een hypnotiserend clair-obscur vol waanzinnig mooie tableaux – pun intended!

Tegelijk is deze ‘Othello’ compleet ingehaald door de tijd. Shakespeare’s verzen lopen niet lekker, en alle archetypes (Iago als belichaming van het kwaad, Desdemona als de gefnuikte onschuld zelve) lijken van bordkarton. Anno 1951 was er misschien weinig anders te verwachten, maar feit is dat de kijkervaring tegenwoordig gecompromitteerd wordt door het achterhaalde idioom.

Kortom, als museaal artefact nog steeds een meesterstuk van een genie (in wording). Als film heden ten dage nauwelijks aan te bevelen. Klinkt dat als een contradictie? Misschien. Hoewel. Home cinema is geen museum, en vice versa.

2,75*