Gentleman's Agreement (1947)

Ik vond de (vreselijke?) romance een belangrijke factor van de film.

De dialogen en boodschap zijn zeer statisch. De houterige performances van Gregory Peck en Anne Revere (z'n moeder) dikken dit nog even flink aan. Gelukkig weten de zeer sterke performances van McGuire (liefje), Holm (collega) en Havoc (secretaresse) goed tegenwicht te leveren.

Geen slechte film, ik heb me goed vermaakt, 3,5*. Maar het moge duidelijk zijn dat de Oscar voor beste film te danken is aan het thema...

Gentleman's Agreement is in zekere zin de Crash (de Paul Haggis-film) van de jaren '40. Er wordt maar uitgegaan van één gedachte: laten zien hoe antisemitisme overal te vinden is in de samenleving. Alles, maar dan ook echt alles, staat in het teken van het overbrengen van deze boodschap. Zelfs die paar kleine elementjes die hiervan af lijken te wijken dragen allemaal mee aan het uiteindelijk doel. Je hebt films die strak in elkaar zitten en weinig tijd nemen voor extra poespas, maar Gentleman's Agreement is zeldzaam strak. Wat dat betreft doet het me aan Crash denken.

Het is een echte preek. Dat kan niemand ontkennen. Gregory Peck dient weer eens als de ultieme stoïcijnse voorvechter van gerechtigheid. Één verkeerd woord en hij leest je wederom de les. Mensen zoals hij zijn vermoeiend om mee om te gaan, maar toegegeven, hij heeft een punt. Dus onze reis door de wereld antisemitisme heeft een gids en hij legt jodenhaat overal bloot. Het is overal, ja overal, behalve in Gregory Peck zelf natuurlijk. Het interessantste aan deze film is dat er niet zozeer naar de grote, openlijke racisten gekeken wordt, maar naar de 'goede' mensen, wiens antisemitisme vaak verscholen zit in hypocrisie. Het is een bijna latente vorm van jodenhaat, maar daardoor juist zo gevaarlijk. We zijn toch een eindje gekomen sindsdien. Racisme is nog steeds allomvertegenwoordigd, maar jodenhaat zoals hier lijkt minder te zijn.

Je moet in de stemming zijn voor een film als deze. Ik kan me moeilijk voorstellen dat iemand dit twee keer zou willen kijken. Aan het einde is immers het lesje geleerd. Eigenlijk kende ik het complete lesje al. Het is wel goed uitgewerkt, al is het anderzijds weer zeer naïef, met name op het einde als die moeder verwacht dat Pecks artikel de wereld zal veranderen. Wat waren de mensen vroegen toch hoopvol.

Is er nog buiten de boodschap iets de moeite waard? Niet bijzonder veel. Het geheel is weinig filmisch en steunt bijna volledig op dialogen. Het enige noemenswaardige zijn de actrices die van een enorm hoog niveau zijn. Dorothy McGuire en Celeste Holm zijn fantastisch, maar vergeet ook Revere en Havoc zijn uitstekend. Dat echter buiten beschouwing gelatenis het een weinig interessante film, die moeilijk aan te raden valt, tenzij je wilt leren over antisemitisme. Het is meer een 'belangrijke film' dan een meesterwerk. Anderzijds: het werkt wel. Het heeft een zekere kracht.
3*

Een film met een duidelijke boodschap, zoveel is wel zeker na het zien van deze film.

Antisemitisme was vroeger een heikel punt. De film wil duidelijk laten zien dat het er bij iedereen bewust of onbewust in verweven zit. Destijds was dat misschien ook wel zo, maar tegenwoordig lijkt me dat toch wel veel minder. Op dat punt is de film misschien dus wel redelijk gedateerd te noemen. Toch wordt de boodschap op zichzelf goed gebracht, al wordt het er voor de kijker wel echt doorheen gedrukt.

Gregory Peck vind ik altijd een fijn acteur om naar te kijken. Ook in deze film speelt hij goed, al zet hij een personage neer, die soms wel erg eigenwijs is en die een enorm groot gevoel voor gerechtigheid heeft. Zo groot zelfs, dat zijn liefde voor een vrouw er op een gegeven moment zelfs door in gevaar komt. Op een gegeven moment komt de vraag dan opzetten van hoever iemand wil gaan om iets te bewijzen of aan te tonen? Dat punt wordt best goed uitgewerkt in deze film, al ligt het er soms wel wat dik bovenop.

De Oscar die de film verdiend heeft, zal inderdaad vooral door het destijds gewaagde onderwerp, gewonnen zijn. Want verder is de film niet echt bijzonder. Slecht is het zeker niet, want ik heb me er prima mee vermaakt, maar ik ken genoeg films uit deze tijd die langer blijven hangen en die in andere aspecten van de cinema veel beter zijn dan deze film. Voldoende van mijn kant.

3,0*

Een van de vele maatschappijkritische film van Elia Kazan. In het nogal belerende verhaal grijpt hij de strijd tegen antisemitisme aan als voorbeeld van de wijd verbreide, uit lijfsbehoud passieve houding van veel mensen als het erop aankomt sociaal onrecht aan de kaak te stellen.

Cruciaal wat dat betreft is de scène –bijna op het einde van de film– met Dorothy McGuire en John Garfield over hoe te handelen wanneer er in je omgeving een foute mop verteld wordt. Tijdens die scène wordt ook de titel “Gentleman’s Agreement” ten tonele wordt gevoerd. Binnen de context van déze film zou ik die titel vrij willen vertalen in het spreekwoordelijke “Ze deden een plas en lieten alles zoals het was”.

Stanley Kubrick noemde Kazan: “(...) without question, the best director we have in America, capable of performing miracles with the actors he uses” (bron). Dat komt in deze film minder tot uitdrukking dan in Kazan’s latere werk met o.a. Marlon Brando, maar niettemin leidt hij in het bijzonder de vrouwelijke actrices (McGuire, Revere, Holm en Havoc) en de nog piepjonge Dean Stockwell tot fraaie acteerprestaties. Gregory Peck heeft de pech dat hij in zijn rol op een wat onsympathieke manier een alleszins sympathiek doel nastreeft. Vreemd genoeg blijft dat eerste bij mij langer hangen dan het tweede. John Garfield heeft eigenlijk maar een bescheiden rol, waarbij bovendien duister blijft hoe diepgaand zijn is relatie met Celeste Holm.

Duidelijk is wel dat Kazan de romantische verhaallijnen eigenlijk maar van secundair belang vond; ondergeschikt aan de boodschap die hij met deze film wilde overbrengen.

Die boodschap is luid en duidelijk en nog steeds actueel, want in feite van alle tijden.

Qua timing zo net na WO II zit het met deze film natuurlijk goed. Verscholen antisemitisme wordt aan de kaak gesteld door journalist Gregory Peck. Het is een nogal moralistische film geworden en dan ook wat aan de saaiige kant. Uiteindelijk gebeurt er niet zo veel. Zeg of laat gewoon zien waar het op staat, dacht ik dan ook soms. Helaas is het vooral veel eromheen draaiend dialoog (inclusief romantisch plotje) en pas op het eind wordt de film nog een beetje sterk.

Goed drama met sterke acteurs dient duidelijk een groter doel, namelijk een spiegel voorhouden aan de brave Amerikaanse burgers, hen die antisemitisme en racisme toch vooral associëren met witte puntmutsen en brandende kruizen. Kazan slaagt daar wel in, door de confrontaties niet te spectaculair te maken en vooral de onderhuidse en verborgen discriminatie aan de kaak te stellen. Subtiel is de film niet echt, en het happy end waarbij Kathy nogal ongeloofwaardige wijze tot inkeer komt had van mij niet gehoeven, toch blijft de film wel overeind.

Het thema is natuurlijk nog steeds behoorlijk actueel, al zou het antisemitisme in een hedendaagse versie eerder worden gewijzigd in afkeer van moslims, en zou de rol van Green waarschijnlijk anders ingevuld worden.

Uitstekende film over een schrijver die zich voordoet als Joods om zo een stuk te schrijven over anti-semitisme. Destijds ongetwijfeld een stuk controversiëler, maar de film heeft weinig aan kracht ingeboet en laat vooral goed zien hoe vooroordelen en racisme in de samenleving geïntegreerd zijn. Goeie dialogen en het hele gegeven deed me denken aan BlacKkKlansman.

Gregory Peck had later een keer laten vallen dat de film in zijn tijd voor de nodige opschudding zorgde, maar ondertussen al gedateerd is. Daar heeft hij wel gelijk in. Ik kan me voorstellen dat anno 1947, enkele jaren na de oorlog, het thema rond antisemitisme nog meer leefde dan nu. Ook al is het nooit echt weg gegaan. Maar enkele medewerkers aan de film (waaronder regisseur Elia Kazan) moesten zich toch verantwoorden voor het 'House Un-American Activities Committee' dat te vergelijken is met het McCarthyism. Jarenlang was er een zwarte lijst in Hollywood waar mensen uit de hele entertainmentsector op werden gezet vanwege politieke overtuigingen die niet strookte met die van de Amerikaanse overheid.

Ondanks de controverse rond de film, werd de film toch 8x genomineerd bij de Oscars met winst voor beste film, beste regie en actrice Celeste Holm. Of misschien wel dankzij. Ook aan de kassa heeft de aandacht voor het thema wel wat geholpen en werd het één van de meest succesvolle films voor Fox. De film mixt eigenlijk twee thema's, want we krijgen zowel de job van Phil Green waarmee hij botst tegen vooroordelen tegenover joden en antisemitisme in diverse vormen. Maar er is ook zijn relatie en de druk van een gemengd koppel. Al is dat op zich vrij licht, ten slotte deed hij zich 'maar' voor als jood. Dan is een film als Guess who's coming to dinner (1967) daar veel sterker in.

Een thema dat op zich wel interessant is en je ook kan doortrekken naar mensen met een andere huidskleur. Denk aan het recente Blackkklansman. De aanpak is wat verouderd en echt indruk maakt de film niet meer. Het acteerwerk valt nog wel mee, maar is zeker niet schitterend. Peck heeft al beter gedaan. Toch van genoten, maar niet meer dan gemiddeld.

Eigenlijk een wat teleurstellende film van Elia Kazan. Gregory Peck is een prima acteur en ook hier doet hij het niet verkeerd, maar erg interessant is zijn personage niet. Dat geldt ook voor de overige personages, sterke rollen zitten hier niet echt in. Het thema is wel interessant, maar de uitwerking ervan valt een beetje tegen. Weinig subtiel en nogal prekerig hier en daar. Al moet het wellicht ook wat in die tijdsgeest worden geplaatst. De romance, die ze er waarschijnlijk in hebben gestopt in een poging om de personages wat meer diepgang te geven, komt totaal niet overtuigend over. Geen slechte of vervelende film, maar sterk is dit op geen enkel vlak.

In de jaren '30 werd antisemitisme vrijwel niet openlijk behandeld in Hollywoodfilms. Want volgens de Hays-code was dat al snel "een religieus of raciaal gevoelig thema". En dat mocht niet. In de oorlog was er soms een beetje in het kader van oorlogspropaganda en laten zien hoe vreselijk de nazi's waren. Daryll Zanuck die wel vaker regisseurs maatschappijkritische film liet maken voelde aan dat na de oorlog er een film kon komen die antisemitisme dichtbij huis aan de kaak stelde. Kazan die van zichzelf best wel een idealist was regisseerde.

Peck blijft dicht bij zijn eigen karakter als een idealistische christelijke journalist die een tijd lang zich als joods voordoet in een voor hem nieuwe omgeving. Uiteindelijk maakt hij alledaags antisemitisme mee en lijdt ook zijn omgeving eronder (vriendin, zoontje).

De film staat volledig in het teken van de boodschap en het blijft enigszins curieus dat het uitgangspunt van de film is dat een niet Joods persoon moet meemaken want antisemitisme is en de film niet een porttret is van wat een Joodse man meemaakt. John Garfield (die ik zeer hoog heb zitten, maar hier niet zoveel te doen heeft) speelt een in een bijrol een Joodse vriend van Peck, maar daar wordt niet zoveel mee gedaan. De film is goed geacteerd maar ook niet zo dynamisch en een beetje stijf.

Kazan heeft altijd een best wel hoge basiskwaliteit en na 10 films van hem te hebben gezien vermoed ik dat hij geen slechte film maakte. Dit is dat ook niet, maar uitgerekend een van de films die oscar beste film won van hem is toch een mindere film.

Overigens wordt Pecks zoon gespeeld door een 10-jarige Dean Stockwell die toen een veelgevraagd kindacteur was.

Nog 8 Oscars beste film te gaan.