Van de Koele Meren des Doods (1982)

Vandaag de blu ray van Cult Epics gekeken.

Waar ik gehoopt had op een verhoging, werd het een verlaging. Dat lag niet aan de blu ray, want het zag er prachtig uit. De fotografie van Theo van der Sande is ook schitterend, maar ook meteen het beste aan de film.

De film loopt verder erg stroef. Het script mist tempo en richting en de dialogen lokken houterig acteerwerk uit. Nergens in het eerste uur wordt Hedwig een echt personage. Iets wat de film juist nodig heeft. Pas het laatste half uur als de film het vooral met beelden vertelt, omdat Hedwig ook steeds minder bij zinnen raakt, wint de film nog wat aan kracht. Sterke rol van Soutendijk.

3*

Film die qua titel toch erg bekend is en in mijn beleving tot het bekendere Nederlandse werk hoort. Gezien had ik de film nog nooit, op wat losse fragmenten met een kleine fantasie in mijn jeugd betreffende Soutendijk, verassen deed de film verder niet en viel jammer genoeg best wel tegen.

Merkwaardig gaat de film van start met overacting, kinderlijke muziek en dialogen die niet in de Fabeltjeskrant zouden misstaan. De muziek wordt beter naar verloop, met de dialogen wil het niet echt vlotten. De film wordt wel iets interessanter rond de sterke en zware lading van het geloof. Hel en verdoemenis voor zondaars, de pastoor wint er geen doekjes om en de gouvernante is ook niet mals met haar sneue opmerkingen. Je zou jezelf inderdaad iets aandoen met zoveel naargeestig praat. Helaas is het toch de realistische toon van die tijd.

Het leven van Hetty vervalt na een redelijke periode in een soort sleur waarna de ene tegenvallende beslissing na de andere volgt met een neerwaartse spiraal tot gevolg. Lastig is toch de worsteling met het keurslijf en de ingeprente denkbeelden van het geloof en de angst te durven doen wat ze graag wil. De zwangerschapsdepressie en het ontbreken van een moreel kompas werken niet in haar voordeel gedurende dit tragische verhaal waar het toch ontbreekt aan extra diepgang.

Van De Koele Meren Des Doods valt dan ook best wel tegen en scoort hooguit met het tragische beeld dat iemand zo verpest is door zijn opvoeding dat deze zelf eigenlijk niet meer een keuze kan maken tussen goed en kwaad, of in dit geval geen enkele keuze zoals ze zelf zegt bij gebrek aan consequenties. Maar verder wil het allemaal weinig boeien en is het de vraag wat de schrijver in gedachten had en of het boek veel beter is. Soutendijk is het benoemen nog wel waard als fraaie dame die goed acteert en zijn bekende gezichten als De Lint en Faber leuk. Maar behalve dat is deze film waarschijnlijk snel vergeten met de tijd.

De digitale (4K-) restauratie van de film is vanaf 19 oktober 2023 te zien in Eye Filmmuseum en landelijke bioscopen!

Valt niet veel te beleven in deze toch al niet levendige film. Soutendijk speelt een naïef meisje/jonge vrouw. Ondertussen maakt ze jonge mannen hoorndol.

Later keert haar gedrag zich tegen haar, maar uiteindelijk is er nog een koel meer, en een open eind.

Veertig jaar geleden op televisie gezien, dacht een vierdelige miniserie, maar blijkt dus niet zo te zijn. Was toen spannender dan nu, en dat ligt niet enkel aan het bloot.

Voor de honderdste keer gezien en hij lijkt wel steeds mooier te worden! Eind '82/begin '83 (?) voor de eerste keer en toen al zwaar onder de indruk, als 9-jarige, hij werd uitgezonden als 4-delige miniserie bij de TROS. De serie duurt een uur langer dan de film, 180 minuten in totaal, en werd onder andere aangevuld met de voice-over van Soutendijk. Het verteltempo ligt wat trager, maar dat maakt de serie juist beter dan de film vind ik. Alleen de terugblikken aan het begin van elke aflevering hadden niet zo gehoeven.
De TROS wilde de waanzinscène uit de film halen, maar Van Brakel weigerde dat pertinent te doen, en terecht. Uiteindelijk hebben ze alleen de befscène aangepast. De film won in '83 geen enkel Gouden Kalf, een regelrechte schande als je 't mij vraagt. Ook niet voor beste actrice, die ging naar Carolien van den Berg voor een 10 minuten durende rol in de Carmiggelt-verfilming Vroeger Kon Je Lachen. Wel ingezonden overigens voor de Academy Awards.

De waanzinscène werd opgenomen in een isoleercel van een krankzinnigengesticht ergens in België. De cel was zo klein dat er binnenin niet gefilmd kon worden, alleen door het kijkluik. Maar dat obstakel bracht ten slotte alleen maar een mooier resultaat op, want daardoor krijgt de scène een heel andere voyeuristische dimensie. De cel mocht dan piepklein zijn, het acteerwerk des te groter. Nog nooit heb ik een actrice (of acteur) gezien die zich letterlijk en figuurlijk zo blootgaf als Renée Soutendijk in haar rol van de psychotische Hedwig de Fontayne, enorm gewaagd acteerspel.
Van Brakel, gefascineerd door de dunne scheidslijn tussen waanzin en werkelijkheid, had voor ze de film ging schieten de gesloten afdeling bezocht van een psychiatrisch ziekenhuis in Santpoort. Ze ergerde zich aan de manier waarop acteurs in films gestalte gaven aan 'gekken': in de verte staren, raar praten... Soutendijk wilde in eerste instantie met haar mee, maar dat werd haar afgeraden, het is toch immers geen documentaire? En misschien maar goed ook, want Soutendijks verbeelding van waanzin is fenomenaal. De psychose aanval in de cel was geheel geïmproviseerd.

Fantastische fotografie; shots die zo ingelijst kunnen worden: Soutendijk die door een lange bomenlaan wegloopt van het nonnenhospitaal in Parijs, een shot van Soutendijk en De Lint aan de rand van een klif met op de achtergrond de krijtrotsen van Dover, om maar 2 voorbeelden te noemen. De kostuums, Soutendijks vele jurken, ogen authentiek, de laat-Victoriaanse decors en locaties zijn schitterend (zag ik daar niet Zoutelande; de houten palen in zee?). Deze visuele 'donkere' pracht wordt sterk ondersteund door de melancholische pianomuziek van Erik van der Wurff die aan Twin Peaks doet denken, maar dan wellicht nog somberder.
Wat ik ook zo goed vind is dat de film ondanks zijn zwaarmoedigheid toch veel humor bezit, die humor ligt vooral in het spel van Soutendijk; het overdrevene, de kinderlijke naïviteit... zoals haar reactie als ze Johan (Erik van 't Wout, Q en Q... huuu huuu huuu) dood aantreft, of als ze tijdens een wandeling opeens moet overgeven, de manier waarop ze de door Johan verstuurde dreigbrief voorleest: "Ko-ket-te... hoer?" (fraaie tekeningen trouwens van Hedwig als sfinx en Medusa). Erg geestige scène ook als ze door de gouvernante, heerlijk vilein spel van Lettie Oosthoek, op haar kamertje betrapt wordt op 'wulpsheid'. "Zij die zondigen zullen tot de hel verdoemd worden."
Filmjournalisten vroegen destijds aan Van Brakel of ze die humor niet oneerbiedig vond. "Dit is toch een serieuze film?" Van Brakel antwoord daarop: "Waarom bloedserieuze onderwerpen niet een beetje uit het duister tillen door een relativerende timing. Als er niet meer mag worden gelachen, ben ik liever dood!"

Gelukkig valt Van Brakel ook niet in de valkuil van het feminisme er te dik bovenop leggen; een paar jaar geleden zag ik The Piano weer eens en het viel me nu pas op hoe Jane Campion het allemaal wel erg zwaar aandikt, dat ik me eraan ergerde zelfs. Over Marleen Gorris' Antonia nog maar te zwijgen. Oké, alle mannen in deze film hebben hun eigenaardigheden. Johan is op zich wel een een lieverd, maar stuurt Hedwig wel nare brieven en maakt haar voor van alles en nog wat uit. In feministische zin zie ik weinig verschil met het boek, alleen komt er veel meer erotiek bij kijken natuurlijk en zien we veel meer bloot.
De film, en het boek trouwens ook, gaan voornamelijk over het verlies van een ouder op jonge leeftijd (de moeder in dit geval) en de uitwerking die dat kan hebben op iemands leven.

Zekers.

Eve of Destruction zou ik graag nog eens 'n keer willen zien, lang geleden weer.

En Inside the Third Reich, waarin ze Eva Braun speelt.