The Spanish Earth (1937)

Echt een documentaire is dit niet te noemen, het is meer een propagandafilm. Het laat een erg eenzijdig beeld zien van een verschrikkelijke periode in de Spaanse geschiedenis die nog steeds niet afgerond is. De film is iets te saai en langzaam om echt schokkend te zijn alhoewel er regelmatig lijken te zien zijn.

Ik zou deze film aan niemand aanraden die niets van de Spaanse burgeroorlog afweet want de makers gingen er duidelijk vanuit dat de situatie bekend was bij het publiek.

De film eindigt positief. De republikeinen winnen een belangrijke weg terug op de troepen van Franco. Beetje cru gezien de latere geschiedenis.

Leuk detail: Orson Welles had eerst de commentaarstem voor zijn rekening genomen maar deze werd te 'licht' bevonden voor zo'n zwaar onderwerp. Ernest Hemingway heeft daarna het commentaar ingesproken.

De film kent hier en daar een interessant en ontroerend moment, maar wet by far niet de hele speelduur te boeien. Het uur leek er wel drie te zijn.

2*

In zijn tijd een enorm hoog gewaardeerde film en belangrijk voor het bepalen van het beeld dat toen heerste van de Spaanse burgeroorlog, een oorlog waar veel kunstenaars zich persoonlijk mee bemoeiden (Hemmingway en Picasso als bekendste, maar bijna iedereen die iets betekende op dat moment in de kunstwereld schreven, schilderden, filmden of wijden iets anders aan de oorlog). Doordat de oorlog toen zoveel in het nieuws was en iedereen er een mening over had wordt bij deze documentaire er ook logisch vanuit gegaan dat de context van het conflict bekend was. Dat maakt het wat lastiger bekijkbaar in deze tijd. Ik kende slechts de grote lijnen van de Spaanse burgeroorlog, wat misschien net genoeg was, maar niettemin was de film naar mijn gevoel vaak wat vaag. Toendertijd werd het als revolutionair gezien om geen uitleggende voice-over te gebruiken, maar juist spaarzaam voorkomende, persoonlijke reflecties van Ernest Hemmingway op de beelden. Persoonlijk vond ik op een enkele scherpe oneliner hier en daar na de voice-over maar afstandelijk en weinigzeggend. Daarnaast geeft de film een bijzonder eenduidig beeld van het conflict, de fascistische kant krijgt geen schermtijd en hun motieven worden nergens genoemd. Dit was een bewuste keuze, Ivens snapte niet waarom objectiviteit hier een deugd zou zijn.

Hoe dan ook, persoonlijk vond ik The Spanish Earth een moeilijk geval om doorheen te komen. Het grootste probleem is dat er zo weinig te zien valt. Ivens heeft zich werkelijk in het strijdgewoel gemengd om de oorlog te vangen met zijn camera, maar gek genoeg zie je daar niets van terug. Ik kan me voorstellen dat hij niet wil filmen dat soldaten elkaar neerschieten, maar we krijgen er niets voor in de plaats. Tijdens de gevechten zien we alleen maar shots van rennende soldaten. Als we ze dan toch zien schieten, houdt de camera bewust het doel uit beeld en wordt er gekozen voor grote close-ups van gezichten en de loop van geweren. Nooit in de film is er een tegenstander te zien. De bottom-line hiervan is dat dit net zo goed in de studio geschoten had kunnen zijn. Hemmingway beweerd dat de gezichten het verschil maken: de gezichten stralen nu werkelijke doodsangst uit. Ik moet eerlijk bekennen dat ik dit niet zag. Dit probleem in de gevechtsscènes vind je eigenlijk de hele tijd terug: er zijn bijna geen beelden die echt specifiek zijn. Wat boeren bewerken het land, wat soldaten rennen rond, er wordt wat afgelopen, we zien wat brandende gebouwen. Maar op één pakkend moment na met een dode boekhouder is geen enkel beeld gedenkwaardig en de meeste shots voelen niet aan alsof ze specifiek over de Spaanse burgeroorlog gaan. Het zou van alles kunnen zijn. Daarnaast mist alles ook nog een dramatische rek. Meer dan een verzameling fragmenten wordt het nooit.

Joris Ivens blijft me tegenvallen. Hij heeft vaak visuele flair, maar zelfs dat komt in The Spanish Earth nauwelijks tot uiting. Het grote probleem is echter dat zijn films inhoudelijk vaak simplistisch en overduidelijk propagandistisch zijn en dat hij daarnaast ook een vrij slecht verteller is. Hopelijk is zijn latere werk pakkender, maar tot nu toe begrijp ik wel waarom hij, in tegenstelling tot bijvoorbeeld in de jaren '30, nooit meer tot de grootste regisseurs wordt genoemd.

1,5*

P.S.: De dvd-box van Ivens bevat een dik boek over de productie van zijn films. De 40 pagina's over The Spanish Earth zijn bijzonder boeiend en eigenlijk gewoon interessanter dan de uiteindelijke film.

Meer een historisch document waarvan de context interessant is dan dat het tijdloze cinema is. Ik zie eigenlijk weinig verschil met de kleurloze propagandafilmpjes die voor andere politieke doeleinden werden ingezet. Het is dat we het met deze politieke boodschap enigszins eens zijn, want anders zou de hele film in het verdomhoekje van de geschiedenis zijn beland. Daar komt nog eens bij dat het voor ons, moderne kijkers, wel erg geconstrueerd overkomt. De fascistische vijand verschijnt niet eens in beeld en we zien de dappere soldaten maar wat in het wilde weg schieten op lege gebouwen.